Historia 1 LO [Lekcja 34: Wyprawy krzyżowe - poziom podstawowy]

[0:00]Dziś o nowym ludzie, który osiedlił się przy granicy cesarstwa bizantyjskiego, a który to odciął drogę do najświętszych miejsc chrześcijan, czyli Grobu Pańskiego i Kalwarii w Jerozolimie. Co w tej sytuacji zrobiono Europejczycy i jak skończy się to spotkanie dwóch odmiennych cywilizacji? Zapraszam.

[0:24]Turcy Seldżucy to nowy lud, który w XI wieku przybył na Bliski Wschód. Wliczamy muzułmanie, ale mimo to początkowo prowadzili ekspansję przeciwko Arabom. Zdobyli Bagdad, stolicę kalifów, obszar Palestyny z Jerozolimą, a później także azjatyckie tereny cesarstwa bizantyjskiego. Cesarz szukał pomocy u władców chrześcijańskiej Europy Zachodniej. Najchętniej pomocy chciał udzielić papiestwo, gdyż był to dla nich sposób na zwiększenie autorytetu wśród chrześcijan. O wyprawie antytureckiej myślał już papież Grzegorz VII, a do jego planów powrócił papież Urban II w odpowiedzi na prośbę o pomoc ze strony Bizancjum. W 1095 roku zwołano synod w Clermont we Francji, na którym papież wygłosił poruszającą mowę do tłumów zgromadzonych pod miastem, wzywając do udzielenia pomocy chrześcijanom ze wschodu. Odzew był szeroki, a to przez nauczanie kościoła popularne w X i XI wieku, głoszące ideał rycerza Chrystusa, który byłby obrońcą wiary. Miało to powstrzymać rycerzy od walk pomiędzy chrześcijanami, a skłonić do podjęcia walki za wiarę. Celem wyprawy do Ziemi Świętej miał być umożliwienie pielgrzymom dostępu do świętych miejsc, zdobycie łupów wojennych i nowych ziem, a także zapewnienie bezpieczeństwa chrześcijańskiej Europie. Wiosną 1096 roku do Ziemi Świętej wyruszyła wyprawa ludowa. Nazwano ją tak, dlatego, że składała się głównie z chłopów, biedoty miejskiej, ludzi żyjących na marginesie społeczeństwa, a także ze zubożałych rycerzy z północnej i wschodniej Francji. Na czele tej około 40 tysięcznej wyprawy stanął Piotr Pustelnik. Uczestnicy nie bardzo wiedzieli, jak daleką drogę mają do pokonania, więc pojawiły się problemy z zaopatrzeniem. Dodatkowo w mijanych miastach dokonywano pogromu Żydów, których brano za wrogów Chrystusa. Niewielu z nich rzeczywiście dotarło do Azji, gdzie zostali łatwo pokonani. Jesienią 1096 roku rozpoczęła się właściwa I krucjata, tworzona głównie przez francuskich i normańskich rycerzy z Normandii i Sycylii. Wielu z nich oprócz celów religijnych chciało po prostu przeżyć egzotyczną przygodę i zdobyć wartościowe łupy. Wyprawą dowodzili nieliczni wielcy możni z Gotfrydem de Bouillon na czele. Wojsko liczyło kilka tysięcy konnych i kilkadziesiąt tysięcy piechoty i towarzyszących rycerzom sług. Oddziały krzyżowców, jakie nadciągały z różnych stron, połączyły się pod murami Konstantynopola i od razu pojawiły się problemy, bo ludzie sobie nawzajem nie ufali. Bizantyjczycy mieli Franków za barbarzyńców, a Frankowie podejrzewali Greków o zdradę. Mimo to, dzięki flocie cesarza i pomocy Wenecjan, wojska przerzucono do Azji, gdzie pokonały Turków zaskoczonych rozmiarami wrogich sił. Kampania była długa. Zdobywając kolejne punkty oporu, krzyżowcy przeszli przez Azję Mniejszą, Syrię, docierając do Palestyny. Z początkiem czerwca 1099 roku rycerze dotarli pod mury Jerozolimy. Problemem był brak drewna do budowy maszyn oblężniczych, więc zdecydowano się wykorzystać w tym celu surowiec, z którego zbudowane były statki. Decydujący atak, przeprowadzony 15 lipca 1099 roku przez Gotfryda de Bouillon, pozwolił na zdobycie miasta. Na obrońcach Jerozolimy i tamtejszej ludności cywilnej dokonano rzezi, a ich dobra rozgrabiono. Zdobycie Jerozolimy przedstawiono na tej XIII-wiecznej miniaturze. Widzimy na niej wieżę oblężniczą zbudowaną przez krzyżowców. Wiemy, że dysponowano dwoma takimi konstrukcjami, a 15 lipca jedną z nich udało się dopchnąć do murów i zdobyć miasto. Trebusz, kolejna maszyna oblężnicza, dzięki wykorzystaniu zasady dźwigni, była w stanie miotać pociski na znaczną odległość. Była także dość celna. Autor miniatury przedstawił krzyżowców mających znacznie późniejsze uzbrojenie, jakie stosowano w XIII wieku. Mury i baszty przedstawiono w stylu gotyckim, choć w chwili, gdy toczyły się walki, ten styl jeszcze nie powstał. W górnej części malowidła pokazane są sceny z życia Jezusa, co miało tłumaczyć odbiorcom o jakie miasto chodzi i wyjaśniać powód, dla którego krzyżowcy chcieli je zająć. Tak wyglądał krzyżowiec. Był on uzbrojony we włócznię i miecz, a jego ciało chroniła kolczuga. By chronić się przed upałem, zakładano na nią jasną tunikę lub płaszcz z naszytym krzyżem. Twarz osłaniał hełm z nosalem, a ciało podłużna tarcza w kształcie migdała. A to wojownik arabski. Podstawą jego uzbrojenia była szabla. W walce znacznie sprawniejsza niż miecz. Gdy jej nie używano, była przytraczana do konia, by można było bez skrępowania korzystać z łuku. Wojownicy arabscy byli znacznie lżej opancerzeni. Ich kolczugi były mniejsze, by nie krępować ruchów podczas strzelania z łuku podczas jazdy. Nie cały miesiąc po zdobyciu Jerozolimy stoczono bitwę pod Askalonem. Zwyciężyli krzyżowcy dzięki znacznej przewadze liczebnej. W efekcie na ponad 80 lat Jerozolima znalazła się pod panowaniem chrześcijan. Utworzono Królestwo Jerozolimskie, które obejmowało ziemie zdobyte przez krzyżowców. Jego rzeczywistym władcą został Gotfryd de Bouillon, który przyjął tytuł Obrońcy Grobu Świętego. W 1100 roku Gotfryd zmarł, a władzę przejął jego brat Baldwin, który ogłosił się królem Jerozolimskim. Nowe państwo zorganizowano zgodnie ze standardami europejskimi, czyli według wzorców lennych. Królestwo Jerozolimskiemu podlegały mniejsze władztwa, hrabstwo Edessy, księstwo Antiochii i hrabstwo Trypolisu. Królestwo Jerozolimskie borykało się z wieloma problemami. Było słabe i niewielkie, stale zagrażały mu ataki ze strony muzułmanów. Wielu krzyżowców wróciło do domu, mimo że ci, którzy zostawali, otrzymywali różne wielkości lenna. Konieczna była stała pomoc i napływ posiłków z Europy. Odpowiedzią na ten problem było utworzenie zakonów rycerskich. Rycerze, którzy do nich wstępowali, składali zwykle śluby zakonne, czyli śluby ubóstwa, czystości i posłuszeństwa, a oprócz tego ślubowali walkę z niewiernymi. W 1118 roku powstał zakon Templariuszy, pierwszy zakon rycerski utworzony przez rycerzy francuskich, a ich siedziba mieściła się przy Świątyni Salomona. Na pieczęci zgromadzenia widać dwóch rycerzy dosiadających jednego konia, co miało symbolizować ich ubóstwo. W 1150 roku powstał zakon Joannitów, który to był ściśle związany z Jerozolimskim szpitalem św. Jana, który był ich patronem. A w 1190 roku powołano zakon Krzyżacki, czyli Zakon Najświętszej Marii Panny Domu Niemieckiego w Jerozolimie. W skrócie nazywano go Zakonem Niemieckim. Rycerze w takich zakonach ćwiczyli się w walce. Tradycyjne zajęcia zakonników były ograniczone do niezbędnego minimum. Na czele zakonu stał wielki mistrz, a jego członków obowiązywała wojskowa dyscyplina. Zakony rycerskie były bardzo popularne w Europie. Nadawano im bogate posiadłości, przez co ich mistrzowie mieli sporą władzę polityczną. Z czasem zaczęło to budzić krytykę i niechęć społeczeństw. Bez względu na to, zakony rycerskie miały swój udział w walkach, jakie toczyło Królestwo Jerozolimskie, a także wpłynęły na rozwój etosu rycerskiego. W 1144 roku muzułmanie podbili i zajęli hrabstwo Edessy. Było to bezpośrednią przyczyną zorganizowania II krucjaty, która odbyła się w latach 1147-1149. Dowodzili nią król niemiecki Konrad III i król francuski Ludwik VII. Niestety, pomiędzy tymi dwoma władcami dochodziło do nieporozumień, a cała wyprawa zakończyła się klęską rycerstwa europejskiego. Ważnym wydarzeniem było objęcie przez Saladyna władzy w Egipcie. Był on zdolnym politykiem i dowódcą. Udało mu się zjednoczyć Arabów i Turków. W 1187 roku rozbił siły krzyżowców, a niedługo później zdobył Jerozolimę, a wraz z nią większość pozostałych miast i twierdz. Poznajmy bliżej Saladyna, wybitnego wodza i polityka muzułmańskiego, który w latach 1174-1193 był sułtanem Egiptu i Syrii. W młodości odnosił sukcesy jako dowódca, dzięki czemu zdobył wysokie urzędy. W 1169 roku został wezyrem Egiptu, czyli najwyższym urzędnikiem, a od 1174 roku suwerennie władał Egiptem i Syrią. Na początku umacniał swoją pozycję, walczył o władzę z konkurentami. A gdy uporał się z sytuacją wewnętrzną w swoim kraju, rozpoczął walki z krzyżowcami. Dzięki zwycięstwu w 1187 roku w bitwie pod Hittinem zajął Jerozolimę i wiele miast krzyżowców. Ponadto Saladyn przyczynił się do rozwoju gospodarczego swojego państwa. Rozwinął handel i utrzymywał kontakty z różnymi kulturami. Z powodu utraty Jerozolimy w latach 1189-1192 do Ziemi Świętej wyruszyła III krucjata. Kierował nią cesarz Fryderyk Barbarossa, król angielski Ryszard Lwie Serce i król francuski Filip II August. Początkowo udało im się wygrać kilka potyczek, ale ostatecznie musieli ustąpić przed przeważającą siłą wroga. Ryszard Lwie Serce i Saladyn zawarli porozumienie dotyczące podziału wpływów w Ziemi Świętej. Znów zatrzymajmy się tu na chwilę, żebym mogła opowiedzieć ci o Fryderyku Barbarossie, który od 1152 roku był królem niemieckim, a od 1155 roku cesarzem. Za cel postawił sobie umocnienie swojej władzy w Niemczech i we Włoszech, przez co rozgorzał konflikt z papiestwem. Sześć razy wyprawiał się do Italii, aż w 1176 roku został pokonany w bitwie pod Legnano przez koalicję miast włoskich. W efekcie Barbarossa musiał zawrzeć pokój z papieżem i miastami włoskimi. Niemiecki władca, zgodnie z ideą władzy uniwersalnej cesarza, umocnił swoje wpływy w Czechach, a dodatkowo kilka razy interweniował w Polsce. A dzięki małżeństwu z twojego syna, Henryka IV, z dziedziczką Sycylii Konstancją, umocnił swoją pozycję we Włoszech. W 1189 roku stanął na czele III krucjaty, w trakcie której utonął w rzece Saleff. W latach 1202-1204 do Ziemi Świętej wyruszyła IV krucjata. Do celu nie dotarła, gdyż po drodze krzyżowcy, wezwani przez jednego z uczestników rywalizacji o tron cesarski, zaatakowali Konstantynopol. Miasto zdobyli i ograbli, a następnie zrobili z niego stolicę nowego cesarstwa łacińskiego, które istniało przez kolejne kilkadziesiąt lat. Za ten czyn uczestników IV krucjaty potępił papież Innocenty III, czyli główny jej organizator. I tak oto idea ruchu krucjatowego upadła. Organizowano jeszcze kilka krucjat, ale zakończyły się porażką. W 1229 roku cesarzowi Fryderykowi II udało się odzyskać kontrolę nad Jerozolimą, ale na krótko. W 1291 roku upadła Akka, znana też jako Akkon, ostatnia twierdza krzyżowców. Równolegle z ruchem krucjatowym prowadzono także rekonkwistę od hiszpańskiego reconquista, czyli odzyskiwanie. Prowadzono ją na Półwyspie Iberyjskim. Tamtejsze królestwa i hrabstwa chrześcijańskie, powstałe z dawnej marchii hiszpańskiej Karola Wielkiego, przy wsparciu francuskiego rycerstwa, stopniowo odbijały ziemie, które od VIII wieku należały do muzułmanów. Bardzo ważnym wydarzeniem było zdobycie Lizbony w 1147 roku. Dokonał tego pierwszy król Portugalii Alfons I. Pomogli mu w tym uczestnicy II krucjaty, którzy z Europy Północnej płynęli do Palestyny. Decydująca okazała się jednak bitwa stoczona w 1212 roku pod Navas de Tolosa. Dzięki niej większość Półwyspu Iberyjskiego opanowali chrześcijanie. Jedynie na południu emirat Grenady funkcjonował do 1492 roku. A co się stało z zakonami rycerskimi, gdy ostatecznie było już wiadomo, że nie uda się odzyskać Jerozolimy? Joannici osiedli się na Rodos i funkcjonowali tam do początków XVI wieku. Potem przenieśli się na Maltę, gdzie zmienili nazwę jako Zakon Kawalerów Maltańskich, funkcjonują do dziś. Zakon niemiecki, czyli Krzyżacy, przenieśli się do Europy i osiedli w Prusach. Jeśli chodzi o Templariuszy, to zgromadzone przez nich bogactwa chciał przejąć król Francji Filip IV Piękny. Z tego powodu zakonników oskarżono o czary i czczenie szatana. Wielu z Templariuszy, w tym także ostatni wielki mistrz Jakub de Molay, spłonęło na stosach. Władca Francji wymóg na papieżu likwidację zakonu, po czym skonfiskował jego ogromny majątek. Na koniec pomówmy o skutkach wypraw krzyżowych. Nie udało im się zapewnić trwałego panowania chrześcijan w Ziemi Świętej. Nie ochroniły cesarstwa bizantyjskiego, ani nie pomogły zjednoczyć kościoła zachodniego i wschodniego. Wręcz przeciwnie, osłabiono Bizancjum, a podziały między chrześcijanami obrządku zachodniego i wschodniego pogłębiły się. Stworzono stałe połączenie między Europą, a Jerozolimą, a to wpłynęło na rozwój żeglugi. Handel lewantyński, czyli z Lewantem bliskim wschodem, prowadziły głównie włoskie miasta, jak Wenecja czy Genua. Sprowadzano do Europy przede wszystkim dobra luksusowe: tkaniny, ozdoby i przyprawy. A przez to, że uczestnicy krucjat zetknęli się z bliskowschodnim przepychem, sami zapragnęli się nim otoczyć, a w efekcie popyt na dobra luksusowe w Europie wzrósł. Dodatkowo idea walki za wiarę przyczyniła się do rozwoju rycerskiego etosu, kultury dworskiej, a także spowodowała wykształcenie się poczucia wspólnoty wśród rycerstwa. Rozwijały się też banki. Udzielano kredytów, wszystko po to, by sfinansować kolejne wyprawy. Majątki zadłużonych rycerzy były przejmowane przez władcę lub kościół, na skutek czego władza centralna się umocniła. Ograniczono niegdyś częste wojny rodzinne czy prywatne. Powoli tworzył się nowy ład społeczny z wyraźnym podziałem funkcji każdego ze stanów. I w końcu powrócono do zapomnianych dzieł antycznych, a to przyczyniło się do rozwoju medycyny, matematyki, fizyki i astronomii. Zmieniła się architektura i sztuka. Wcześniej wymiana kulturowa miała miejsce w Hiszpanii i na Sycylii, ale krucjaty znacznie ją zintensyfikowały. Zapamiętaj najważniejsze. Krucjaty były odpowiedzią na pojawienie się na Wschodzie Turków seldżuckich, którzy zajęli Ziemię Świętą i zagrażali Bizancjum. Pierwszą krucjatę zorganizowano na wezwanie papieża w 1096 roku. Wyprawa ta zakończyła się powodzeniem, a na zdobytych ziemiach utworzono Królestwo Jerozolimskie. W XII wieku do obrony zdobyczy terytorialnych na wschodzie powołano zakony rycerskie: Templariuszy, Joannitów i Krzyżaków. Sukcesy muzułmanów w walkach z chrześcijanami doprowadziły do organizacji II i III krucjaty, ale te nie osiągnęły swoich celów. W 1204 roku IV krucjata zakończyła się zaś zdobyciem i ograbieniem Konstantynopola. Ostatnia twierdza krzyżowców Akka w Ziemi Świętej padła w 1291 roku. Wyprawy krzyżowe wzmocniły niechęć pomiędzy Kościołem Wschodnim i Zachodnim oraz światem islamu, ale wywarły także ogromny wpływ na rozwój gospodarczy i kulturalny Europy.