[0:01]Բարի օր։ Անցած հոլովակում մենք տեսանք, որ վերջերս տեղի ունեցածը Ղարաբաղում ընդհանրապես պատահական չէր ու սիստեմատիկ կառավարվող պրոցես էր, որը հասավ իր լավագույն նպատակին, բայց դեռ չի ավարտվել։ Հայերի համար աննկարագրելի ցավալի է, ու նույնպես էլ Ադրբեջանի ժողովրդի համար։ Բանն այն է, որ չհասկանալով, թե ով էր այդ ամենը կազմակերպել, Հայաստանում որոշ ուժեր, որոնք ուղիղ ու կողմնակի կապ ունեն հենց կազմակերպիչների ու իրականացնողների հետ, փորձում են օգուտ քաղել դրանից, չհասկանալով՝ ո՞նց են այդ օգուտի դեմ վճարելու հետագայում։ Կամ նույնիսկ մի փոքր հասկանալով, բայց մտածելով՝ դե, մի կյանք եմ ապրում, հիմա չանեմ, հետո կփոշմանեմ։ Նույնն է անում է Ադրբեջանի կառավարությունը՝ թաքցնելով իր մեծաքանակ կորուստները, զվարճանում է ու իբր հաղթանակով ձևանում, լավ իմանալով՝ ո՞նց է իրեն այդ պարտությունը կործանումը ռուսական զորքի տեղակայումը Ադրբեջանի տարածքում հասել։ Ու էլի չհասկանալով դա ո՞ւր է տանում, կամ գուցե հասկանալով, բայց մեկ է մտածում է՝ էսքան փող ունեմ, ի՞նչ է լինի, մի տեղ կարանք տնեցիքով յոլա գնանք։ Հիմա մենք նաև քննարկեցինք անցած հոլովակում թեթև Ղարաբաղի առաջին պատերազմը, որտեղ բացահայտ երևաց, որ պատերազմը Ալիևի գալուց հետո, հեյդար Ալիևի մասին է խոսքը, միանգամից կանգնեցվեց ու օգնեցին Ալիևին հայկական կողմից գալ կահի։ Որից հետո պարգևատրեցին ու հայ օգնողները, և Ալիևը, և կազմակերպողները այդ պրոցեսի, այսինքն Բրիթիշ Պետրոլիումը Մեծ Բրիտանիայով։ Ռուսները էլի եմ ասում՝ ուժ չունեին։ Եթե ռուսների կողմից բան էր նույնիսկ ասվում, ասում էին Բերեզովսկու ու մնացածի բերանով, այսինքն հայկական հաղթանակները կանգնեցվեցին ու ստեղծվեց ստատուս քվո, որ ոչ մեկ այդ պատերազմում հաղթող դուրս չգա։ Եթե պետք լինի վտանգի տակ Բաքվի նավթի հոսքի պակասը, հնարավորություն լինի ազդակներ ունենալ դա կարգավորելու համար։ Երկու Ղարաբաղյան պատերազմներում էլ մի տեղ մի քիչ ավելի քիչ, մյուս տեղ ավելի շատ կառավարվող դրսից պրոցեսներ էին գրել։ Եվ երկուսում էլ հայերը ունեցել են կորուստներ ու ստիպված են եղել հետ կանգնել իրենց պլաններից, հասցնելու պատերազմը հաղթական ավարտի։ Երկուսում էլ կար հնարավորություն դա անել՝ բացահայտ։ Ինչի՞ չստացվեց, մտածենք՝ դա պատահական է, թե՞ չէ։ Սովետը քանդվել էր, բարդակ էր։ Հիմա էլ երկիրը թալանում են, դե ո՞նց պահեին, 80-ականի զենքեր էին և այլն։ Ամեն ինչ լրիվ պատահական էր։ Իսկ այժմ ցանկանում եմ ես ձեզ մի լրիվ ուրիշ օրինակ ցույց տալ, որի մասին լսած կլինեք։ Դա գալիս է այդ պատահական շարքից, կարդացած կլինեք, հատկապես դաշնակցական գրքերում կամ մուլտֆիլմ եք տեսել Գարեգին Նժդեհի մասին, ո՞նց են դաշնակների համառ պայքարում Թուրքիայի դեմ ու հաղթանակներ տանում՝ փրկելով հայ ազգը։ Այո, ես ուզում եմ խոսեմ 1918 թվականի հայ-թուրքական պատերազմի մասին ու փորձել բացատրել ապացույցներով ու կոնկրետ տվյալներով՝ ի՞նչ տեղի ունեցավ ու թողնել եզրակացությունը ձեզ վրա, թե այդ պատերազմը պատահական բնույթ ուներ։ Ո՞նց հայերը պարտվեցին։ Այո, պարտվեցին, չեն հաղթել այդ պատերազմում հայերը, մենակ պահել են, որ Երևան չմտնեն, հային վերջնականապես բնաջնջեն։ Մնացած բոլոր ուղղություններով պարտված էր։ Ո՞նց, չգիտե՞ք։ Բա ո՞նց էին թուրքերը եկել հասել Երևան, ո՞նց էին թուրքերը մտել Սարդարապատ, տենց որտեղի՞ց եկան։ Եվ ո՞նց վերջում հաղթեցին, ո՞նց հայերը իրենց տեղից հանեցին։ Հարց էր հայերի ողնաշարճացման, թե՞ ուրիշ պատճառներ կար դրա տակ թաքնված։ Դե սկսենք նայել։ Դե ո՞նց ասեմ, հայերը շատ են սիրում, մենք ենք, մեզ էին ուզում անեին, մեզ ուզում էին սպանեին, ոնց որ աշխարհի պորտը, հենց ասած՝ հայերն են, բայց ասեմ ձեզ գաղտնիքով, ժողովուրդ ջան, մեզ բոլորիս վրա լրիվ թքած ունեին այդ պատերազմում ու նպատակը ու պատճառը լրիվ ուրիշ էր, որին մենք շուտով կհասնենք։
[4:00]Դե հասկանալու համար կարող ենք օգտագործել մեր հին պլանը ու գնանք կետերով, տեսնենք ի՞նչ եղավ։ Դրդապատճառը այն էր, որ Առաջին համաշխարհային պատերազմում տեղի ունեցավ 1917 թվականին Ռուսաստանի հեղափոխությունը, որից հետո ստորագրվեց Բրեստ-Լիտովսկի հաշտության պայմանագիրը։ Ռուսաստանը դուրս եկավ պատերազմից, բանակը կազմալուծվեց ու նավթով հարուստ տարածքները՝ Ուկրաինան, Գրոզնիում, և Բաքվում հատկապես մնացին այսպես ասած անտեր։ Ու երբ ինչ-որ թանկարժեք բան տենց լրիվ պատահական անտեր է դառնում, հայտնվում են ուժեր, որոնք ուզում են դրանց տիրանան։ Այսինքն, կարճ ասած՝ դրդապատճառը հայ-թուրքական պատերազմի, դա Բաքվի ու Գրոզնու նավթահորերի սեփականաշման ձգտումներն էր բրիտանական կայսրության կողմից, նաև ամբողջ Կովկասի ներառյալ։ Որը ձգտում էր դա ավելի շուտ անել, քան գերմանացիները կհասցնեն, կամ բոլշևիկները, որոնք ուժեղացան, 1918 թվականին Լենինի կողմից խախտելով որոշ հրեաների հետ պայմանավորվածությունը, որտեղ Լենինը ոչ միայն հաղաղություն ստորագրեց, այլ նաև չթողեց, որ զորքը կազմալուծվի ու ստեղծեց նոր կարմիր բանակ, որը նույնպես ձգտում էր ստեղծվելուց հետո վերականգնել Բաքվի, Գրոզնու վրա ու ամբողջ Կովկասի վրա իր տիրապետությունը, բայց դեռևս 18 թվի մարտին շատ թույլ էր։ Ո՞վ էր կազմակերպիչը։ Դե կային որոշ ուժեր, այսպես ասեմ, որոնք մենք ծանոթացել էինք անցյալ հոլովակում, որոնք կազմակերպել էին այս ամենը, որոնք ուղիղ կերպով ղեկավարում էին Բրիտանական կայսրությունը, և նաև Ֆրանսիան։ Նեն որ Ֆրանսիայում անընդհատ ռևոլյուցիաներ էին լինում, դա այդ ուժի լիովին գրավումն էր ֆրանսիացիների, ուրիշ պատճառ չկար։ Եթե մտածում եք, որ դրանից հետո ֆրանսիացիք, ֆրանսիացիների կյանքը ինչ-որ չափով լավացավ ռևոլյուցիաներից հետո, ոչ, ցեխի մեջ ապրում էին, տենց էլ շարունակվեց, միայն կառավարողներն էին ուրիշ։ Անվանենք իրենց Բրիտանիայի կայսրության ու Ֆրանսիայի տերերը։ Թե ո՞նց իրենք եկան այդ երկրների տիրապետության, ես մի ուրիշ անգամ կցուցադրեմ, բայց չշեղվենք այս թեմայից։ Հիմա հարցը նրանում է՝ ի՞նչն էր իրենց դրդապատճառը։ Պարզ է, որ Բաքվի նավթը չէր, այլ քանդել աշխարհը, բաժանել Եվրոպան փոքր պետությունների, նաև Թուրքիան և Ռուսաստանը ու հանգիստ կառավարել այլ բոլոր մանր դեմոկրատական բազմակուսակցական պետությունները։ Հա, դրանից առաջ տենց բան չկար աշխարհում, կային, կային երկու տեղ, բայց հիմնականում Եվրոպայում կայսրն էր՝ Սուլթան, ցար, միապետություն։ Հիմա ո՞վ էին հակամարտության կողմերը 1918 թվականի հայ-թուրքական պատերազմի։ Բացահայտ նորաստեղծ Անդրկովկասյան հանրապետությունը, որի տարածք մտնում էին Հայաստանը, Վրաստանը, Ադրբեջանը, որոնք չունեին սահմաններ, դրա համար չէին կարում կոնկրետ անջատվել, դառնալ պետություններ։ Թե դա ինչի՞ չէր ստացվում, իրենց խոստացել էին Ստամբուլում մի ժողովի ընթացքում դա կազմակերպել ու օգնել, ճանաչելով անկախությունը այդ երեք երկրի, բայց ինչ-ինչ պատճառներով այդ հանդիպումը հետաձգվում ու հետաձգվում էր ու չէին ճանաչում, սահմանները չէին որոշում, դե լրիվ պատահական։ Մյուս կողմից Օսմանյան կայսրությունն էր, Երիտթուրքերի ղեկավարությամբ։ Թե ո՞վ էին Երիտթուրքերը, երկու կարճ բառով ասեմ, որ հասկանալի լինի ամբողջ թեման։ Նրանք Թեսալոնիկից եկած Դունմե կրիպտո հրեաներ էին, որոնք լրիվ պատահական եկան 1908 թվին կառավարություն՝ ստիպելով Աբդուլ Համիդին մտցնել երկրորդ կոնստիտուցիան և կուսակցություններ այս անգամ։ Առաջին կոնստիտուցիան 1878 թվին էր ու այնտեղ չկային կուսակցություններ, որը շուտ փակվեց։ Բայց այս երկրորդը, երկրորդի ժամանակը վերցրեցին լիովին ուժը իրենց ձեռքը՝ հանելով Սուլթանին մյուս տարուն ու բերելով նորին ու ասելով Օսմանյան կայսրության ազգերին՝ մարդկանց հավասարություն, խոսքի իրավունք, ինքնորոշում, կողմնորոշում և այլն, ոնց որ Ֆրանսիայի հեղափոխությունն էր, ոնց որ այսօր 1906 թվի ռուսական հեղափոխությունը, ոնց որ Սովետի քանդվելուց հետո 1991 թվի հեղափոխությունը, լրիվ նույն բանը։ Բայց իհարկե, ինչպես տեսնում ենք, ոչ մեկ չստացավ այդ խոստումները։ Ամեն դեպքում, դե պարզ է՝ լրիվ պատահական էր։ Հա, շարունակելով հակամարտության կողմերը, երրորդը դա Մեծ Բրիտանիան էր, որը ցանկանում էր ամեն կերպով տիրանալ Բաքվի ու Գրոզնու նավթահորերին։ Դե Գերմանիան էր, Գերմանիայի կայսրությունը, որը նույնպես ցանկանում էր տիրանալ Գրոզնու ու Բաքվի նավթահորերին։ Դա քանդված, բայց նորից ուժ հավաքող բոլշևիկներն էին։
[8:22]Կային նաև տեղային գաղափարախոսական և այլ փոքր մոքր ուժեր, որոնք իրենց դերը նույնպես թեթև խաղացին այս ամենի մեջ, և իհարկե Ֆրանսիան էր, որը մենակ կարելի է ասել, հենց կոնկրետ հայ-թուրքական 1918 թվի պատերազմի վրա կողմնակի ազդեցություն ունեցավ, այն էլ վերջում։ Կարճ նկարագրենք մարտական գործողությունը։ Ի՞նչ տեղի ունեցավ 18 թվականին։ Մարտի սկզբից սկսվեց հարձակում թուրքերի կողմից, որոնք գրավեցին Էրզրումը, Հրակիր շրջանները, հետո հարձակվելով գրավեցին Կարսը, Բաթումի, հասան Ալեքսանդրապոլի դարպասներ, մտնելով Ալեքսանդրապոլ, այսինքն Գյումրի ու շրջվելով գնալով Արագիլսա, սկսեցին շարժվել Երևանի վրա։ Արագիլսա անվանած որն ա։
[9:03]Այնտեղ Նախիջևանի ու արևմտյան կողմից էլ սկսեցին, ուզում էին գային ու գրավեին Երևանը, բայց տեղի ունեցավ Սարդարապատի ճակատամարտը ու մնացած ուրիշ փոքր ճակատամարտեր, որով հաղթեցին թուրքերին ու հետ շպրտեցին դեպի հյուսիս-արևմուտք ու դեպի հյուսիս։ Հա, այստեղ մի փոքր ուզում եմ, ասենք, այս սարկաստիկ ձևով մոտենալ այն մարդկանց, ով որ գովաբանում են իրենց հաղթանակը այդ պատերազմում։ Ո՞վ էր հաղթանակը՝ հայոց բանակը, բայց իրականում ասում է՝ ոչ, հայոց բանակը չէր, այլ Արամ Մանուկյան, Դրաստամատ Կանայան, Գարեգին Նժդեհ և այլ դաշնակներ։ Անդրանիկը, կեսը ասում է՝ տեղ չէին, կեսը ասում էին՝ դե եկել էր, կեսը ասում էին՝ ջոկատի ինչ-որ մասն էր այնտեղ և այլն, դա այնքան տարբեր խոսակցություններ, տարբեր գրություններ, տարբեր պատմություններ և այլն։ Ասենց ասեմ, նայած ու՞մ դաշնակցականների գիրքն եք կարդում, այնտեղ այդ դաշնակն ասած՝ Հայաստանը մենակով, մեկը մի երկու հայ գյուղացու հետ բահով և Եղիանով թուրքերին մորթել։ Հա, մեկ էլ այնտեղ ինչ-որ Սիլիկյան կար, դե առանց դրա չի լինում, որ տենց գեներալ էլ ինքն էլ է տենց թեթև մասնակցել։ Ի՞նչ կասեք, բա ի՞նչ որ գիրքը կարդաք, որ իմանաք ճիշտը ո՞րն է։ Կինո էլ են հանել Նժդեհի մասին, մնացածի մասին, արձաններ էլ են դրել և այլն։ Ցավոք սրտի, այն ժամանակ, և հիմա էլ ով փող ունի տպարան ունի, հեռուստացույցի ալիք ունի, փող է տալիս ու տպում է այն գիրքը և այն գրականությունը, որտեղ ինքը Ղարաբաղի փրկիչ է դուրս գալիս, բարերար ամբողջ հայ ազգի, հերոս հայոց պատերազմների, ազատամարտիկների գլխավոր հրամանատար։ Եվ այլն։ Դե մեկ է նենց Աղոգ կար, ասենք, Ջալալ կար, խոսքի, ծերի հետ։ Հա, մեկ էլ գեներալ Սիլիկյան կար պատահական։ Դե ո՞վ է հիշելու։ Բացվի ականատեսներից, ժամանակակիցներից։ Դե լավ, ասեմ՝ ո՞վ էր այդ գրքերը գրում։ Այն ժամանակ փող ունեին միայն դաշնակցական կուսակցությունը ու արտասահմանում ունեին տպարաններ ու մեծ քանակով աշխատողներ արտասահմանում, երկրի ներսում, երկրի դրսում գրում էին, ի՞նչ իրենց ձեռ էր տալիս։ Հարցը նրանում է՝ որտեղի՞ց իրենց այդքան փող ու միջոց, որտեղի՞ց դաշնակները հայտնվեցին, ո՞վ իրենց ֆինանսավորեց, ո՞վ էր իրենց տիրակալը։
