[0:00]Cześć, nazywam się Angelika Dam, to jest kanał Zdam Z Dam i seria, w której zajmujemy się pytaniami z puli jawnej części ustnej egzaminu maturalnego z języka polskiego w roku 2025. Pytań jest 68. My dzisiaj przeanalizujemy pytania numer 7, 8 i 9. Pierwsze z nich dotyczy Iliady Homera, a dwa kolejne Antygony Sofoklesa.
[0:27]Ale zanim przejdziemy do tych zadań będziemy bardzo, bardzo wdzięczni za zasubskrybowanie kanału, jeśli tego jeszcze nie robicie, a także za polecanie nas, zostawianie łapek w górę i komentarze. A teraz pytanie siódme. Heroizm jako postawa człowieka w zmaganiu się z losem. Omów zagadnienie na podstawie znanych ci fragmentów Iliady Homera. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst. Zacznijmy od tego czym jest heroizm. Wielki słownik języka polskiego definiuje heroizm jako postawę wyjątkowego bohaterstwa, poświęcenia dla innych i odwagi w szczególnie trudnej sytuacji. Inne słowniki proponują dla słowa heroizm synonimy takie jak dzielność i męstwo. Niewątpliwie Iliada jest poematem heroicznym, bowiem prezentuje dzieje legendarnych bohaterów na tle wydarzeń przełomowych dla danej społeczności. Wśród bohaterów tego utworu, którzy zasługują na miano heroicznych, wskazać możemy Achillesa, który walczył po stronie Greków i Hektora, który był synem Priama, czyli króla Trojańskiego. Pewnie wiecie, że wojna trojańska wybuchła z powodu tego, że Parys, czyli inny syn króla Priama, porwał Helenę, żonę Menelaosa, czyli króla Sparty. Dlaczego ją porwał to jest już zupełnie inna historia w szkole możecie ją poznać nie tylko dzięki mitologii, ale także dzięki odprawie posłów greckich Jana Kochanowskiego, a ja zachęcam was do przeczytania tego niewielkiego utworu. Zresztą ciekawostką może będzie dla was to, że matka Parysa, Hekabe, kilka dni przed urodzeniem swojego syna, miała sen, że rodzi żagiew, od której płonie całe miasto. No i w sumie się sprawdziło, bo to Parys sprowadził nieszczęście na Troję. Dowodzenie nad wojskami greckimi objął brat Menelaosa Agamemnon, który był królem Argos i Mekken. Jednak najważniejszym uczestnikiem greckiej wyprawy przeciw Trojańczyków był Achilles, bo wróżbici przepowiedzieli, że bez niego nie uda się zdobyć Troi. Jednak jego matka Tetyda drżała o los syna i dlatego nie chcąc puścić go na wojnę, ukryła go na dworze króla Likomedesa w przebraniu jednej z królewskich córek. Odyseusz chytrze przebrał się za kupca i zdemaskował Achillesa i namówił go do udziału w wyprawie. Za chwilę jeszcze wrócimy do Achillesa, opowiemy dokładnie epizod z jego życia, bo to on jest tematem Iliady Homera. Po tym jak Grecy przybyli do Troi, najpierw wysłali w poselstwie Menelaosa i Odyseusza, którzy żądali oddania Heleny. Dopiero po odrzuceniu propozycji Greków rozpoczyna się wojna trojańska. Trwała ona 10 lat i znów anegdotka, gdy Grecy już mają ruszać przeciwko Trojańczykom, podczas modlitwy obserwują scenę, w której wąż pożera umieszczone na drzewie gniazdo z ośmioma pisklętami i matką. Wróżbita przepowiada z tego, że Grecy będą 9 lat walczyć, a dopiero w 10 roku zwyciężą. Ale przecież Iliada nie opowiada o całej wojnie trojańskiej, skupia się na konkretnym epizodzie, dokładnie około 49 dniach z ostatniego roku wojny. Wszystko zaczyna się od tego, że w obozie greckim wybucha zaraza. Była ona karą od Apolla, który mścił się za czyn Agamemnona, który porwał córkę jednego z kapłanów. Achilles postanowił coś z tym zrobić i namówił pozostałych, że ta branka powinna zostać zwrócona. Agamemnon zgodził się na to, ale w zemście porwał brankę Achillesa, czyli Bryzejdę. Co zrobił Achilles? Pogniewał się, a właściwie można powiedzieć obraził się i odstąpił od walki. I to dlatego często mówimy, że tematem Iliady jest gniew Achillesa. I nasz Achilles gniewa się do momentu, gdy na polu walki ginie jego oddany druh Patroklos. Grekom nie wiedzie się najlepiej, Zeus, który kochał Achillesa, wspiera teraz Troję. Achilles bardzo rozpacza po śmierci przyjaciela i czuje gniew na tego, który to sprawił, czyli na Hektora, który przecież zabił Patroklosa. Jednym z najważniejszych elementów tego dzieła jest pojedynek Achillesa z Hektorem. Ale zanim do tego pojedynku dojdzie, stworzony Hektor zacznie uciekać przed Achillesem i trzykrotnie obiegnie miasto. Zeus weźmie złotą szalę bogów i położy na nią wyroki Achillesa i Hektora, wyrok Hektora spadnie do Hadesu. Los bohatera zostanie przesądzony, a za chwilę przegra z Achillesem i straci życie. Stając do walki z synem Tetydy Hektor wypowiada takie słowa. Przejęty trwogą, trzykroć te mury obiegnąłem i dawniej się chroniłem, gdy ciebie postrzegłem. Inne w sobie natchnienie czuję w tę godzinę: będę się bił walecznie - umrzesz lub ja zginę. W dalszych słowach Hektor prosi Achillesa o przyjęcie układu: ten, który zwycięży, nie będzie hańbił zwłok przeciwnika. Oczywiście Achilles odrzuca tę propozycję i rozpoczyna się walka. Wkrótce Hektor zostanie pokonany, jego szyja zostanie przebita dzidą Achillesa. Jeszcze przed śmiercią Hektora, jego przeciwnik obiecuje mu, że jego zwłoki zostaną rozszarpane przez zwierzęta. Ale tak się nie stanie. Gniew Achillesa zostanie ukojony, gdy w jego obozie pojawi się król Priam, prosząc go o możliwość wykupienia zwłok syna. Achillesa wzruszy postawa Priama i zgodzi się oddać zwłoki syna, a całość Iliady zakończy się uroczystym pogrzebem Hektora. Według mnie Hektora możemy nazwać bohaterem heroicznym, był dowódcą wojsk trojańskich i chociaż ze strachu uciekał przed Achillesem, to ostatecznie stanął z nim do walki, mimo iż wiedział, że Achilles cieszy się pomocą bogów, bo przypomnijmy, że jego matką była bogini Tetyda. Zwróćcie uwagę na to jakie zasady chce ustalić jeszcze przed pojedynkiem Hektor. Chce okazać swojemu przeciwnikowi szacunek i prosi też o szacunek dla siebie. Ostatecznie go otrzyma, Achilles zgodzi się oddać jego ciało, by mogło zostać z szacunkiem pogrzebane. Hektor walczy o sprawę swojego kraju, kraju, który wkrótce zginie. W odprawie posłów greckich jest scena, w której Kasandra, córka Priama, jeszcze przed wybuchem wojny przepowiada mu taką przyszłość. Jaki koniec was czeka? Ciebie, mój bracie, stróżu ojczyzny, domu zacna podporo, w koło murów trojańskich tesalskie konie włóczyć grożą, a twoje oziębłe ciało będzie li chciał nieszczęsny ojciec pochować, musi je u rozbójce złotem kupować. I jak widzicie, z tego co mówiłam, według mnie doskonałym kontekstem może być w tym przypadku, w przypadku oczywiście tego pytania, odprawa posłów greckich. Według mnie innym bohaterem, u którego doszukać się możemy postawy heroicznej, jest doktor Bernard z powieści Dżuma Kami. O tym utworze już trochę mówiłam w tych poprzednich filmach na temat pytań z matury ustnej. Oczywiście możecie zwrócić też uwagę na heroizm Rolanda, średniowiecznego rycerza idealnego, który nie chce wzywać pomocy nawet wtedy, kiedy spodziewa się, że przyjdzie mu zginąć na polu walki. Pytanie ósme: konflikt racji moralnych. Omów zagadnienie na podstawie Antygony Sofoklesa. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst. Gdybym wylosowała to pytanie, to swoją wypowiedź zaczęłabym od tego, że konflikt występuje w wielu utworach literackich, bowiem jest w pewien sposób stałym elementem życia ludzkiego. Konflikt może dotyczyć wartości, które reprezentowane są przez dwie strony albo może dotyczyć wyboru dwóch równorzędnych wartości, przed którymi staje bohater. W Antygonie te dwie wartości reprezentują właśnie postaci Antygony i Kreona. Antygona to tragedia Sofoklesa, która skupia się na zaprezentowaniu czytelnikowi konkretnego fragmentu mitu o rodzie Labdakidów. Jeśli znacie historię tebańskiego króla Lajosa i jego potomków, to wiecie, że akcja Antygony rozgrywa się już po oślepieniu i wygnaniu Edypa i po tym jak władzę w mieście przejmują jego dwaj synowie Eteokles i Polinejkes. Tylko jak rozdzielić władzę na połowę? Bracia umówili się, że będą wymieniać się władzą, pierwszy rządzi Eteokles. I jak wiecie, albo się domyślacie, po upływie tego czasu nie chciał on oddać władzy i wygnał Polinejkesa z kraju. Co zrobił Polinik? Znalazł schronienie w Argos na dworze króla Adrastosa. Poślubił córkę królewską i skłonił władcę do ruszenia przeciwko Tebom. Walka ta zakończyła się śmiercią obu braci Eteoklesa i Polinejkesa. Władzę w Tebach przejmuje Kreon i to właśnie od tego fragmentu rozpoczyna się Antygona. Nowy król zaraz po objęciu władzy ustanawia prawo.
[9:48]Eteokles ma zostać pochowany z honorami, a zakazuje grzebania Polinika zdrajcy. Jego ciało ma zostać rozszarpane przez psy i przez ptaki. Kreon chce być dobrym władcą. Jako przykład posłużę się tutaj wypowiedzią bohatera, która kierowana jest do ludu Tebańskiego po tym jak bohater obejmuje rządy. Ja tedy, władce, co by rządząc miastem, wnet się najlepszych nie imał zamysłów i śmiało woli swej nie śmiał ujawnić, za najgorszego uważałbym pana. Zatem to jest to prawo ludzkie, które ustanawia i którego tak broni Kreon. Nie chce on zrównywać zdrajcy i prawowitego władzy i uważa za właściwe odmówienie pochówku temu, który podniósł rękę na rządzącego. Kreon chce być władcą sprawiedliwym, w czasie swojego monologu wypowiada też takie słowa. A gdyby wyżej nad dobro publiczne kładł zysk przyjaciół, za nic bym go ważył. Te słowa pokazują, że bohater nie zrobi nawet wyjątku w swoim prawie dla osoby najbliższej. Kreon kieruje się dobrem publicznym, chce być dobrym i sprawiedliwym władcą, ale zaślepia go pycha, bowiem nie rozumie, że prawo boskie jest ponad prawem ludzkim. Jest uparty, to znakomicie wskazuje jedna z wypowiedzi Tyrezjasza, który próbuje ostrzec władcę, że jego postępowanie nie podoba się bogom i jeszcze wciąż może zrozumieć swój błąd. Mąż, co zbłądził, nie jest pozbawiony czci i rozwagi, jeżeli wśród nieszczęść szuka lekarstwa i nie trwa w uporze. Upór jest zawsze nierozumu znakiem. W finale utworu ten tyran musi mierzyć się ze stratą szacunku u poddanych oraz ze stratą wszystkich swoich bliskich, żony i syna. Zdaje sobie sprawę, że to on jest odpowiedzialny za to co się wydarzyło. Kolejne jego decyzje doprowadziły do tego tragicznego finału. Inną rację moralną reprezentuje Antygona. Jej działaniu przyświeca szacunek wobec prawa boskiego. Bohaterka uważa, że brata należy pogrzebać, a to bogowie osądzą jego czyny. Odmówienie pochówku zmarłemu jest dla Antygony niewyobrażalne. Byłby to dla niej sprzeciw wobec praw bogów. Oczywiście Antygoną kieruje miłość do brata, ale też coś wyższego, świadomość tego, że jej los został już przesądzony, że chcąc być wierną wyrokom boskim, musi stracić życie. Pozwolę sobie tutaj przytoczyć wypowiedź Antygony z rozmowy z Ismeną, która otwiera cały utwór. Niechaj się z bratam z mym kochanym w śmierci po świętej zbrodni, a dłużej mi zmarłym miłą być trzeba, niż ziemi mieszkańcom, bo tam zostanę na wieki; tymczasem ty tu znieważaj święte prawa bogów. Warto zwrócić w tym fragmencie uwagę na upór bohaterki, jej niezłomność. Jest ona oczywiście wynikiem podporządkowania się czemuś wyższemu, takiemu okrutnemu fatum, które wisiało nad całym jej rodem. Antygona była gotowa na przyjęcie śmierci i ostatecznie popełniła samobójstwo. Powiesiła się w grocie, w której zamknął ją Kreon. Kreon po rozmowie z Tyrezjaszem, a potem z chórem, zdecydował się ułaskawić bohaterkę, jednak jego decyzja przyszła zbyt późno. Bohaterka umiera, ale umiera ze świadomością, że nie mogła zrobić nic innego. Niestety, to Kreon musi żyć wiedząc, że jego błędy doprowadziły do klęsk nie tylko miasto, ale też jego rodzinę. Jak już wspomniałam syn Kreona popełnił samobójstwo, w ślad za nim poszła także żona Kreona, a matka Hajmona. Myślę, że dobrym kontekstem mogłaby być tu postawa Rodiona Raskolnikowa. Bohater był pewny, że nie poniesie konsekwencji moralnych z powodu zabicia człowieka, ale się mylił. Jego moralność zareagowała na zbrodnię, którą popełnił, a bohater wpadł w stan chorobowy, który był wynikiem konfliktu wartości, rozgrywającego się w jego wnętrzu. Bohater finalnie zwycięża tę walkę i zmienia się. Przegrał podobną walkę Makbet, który chociaż początkowo był oddany swojemu królowi, to pod wpływem przepowiedni oraz wsparcia żony, postanowił zabić władcę. Pytanie dziewiąte: człowiek wobec przeznaczenia. Omów zagadnienie na podstawie Antygony Sofoklesa. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst. Kolejnym zagadnieniem, które odnosi się do treści utworu Sofoklesa jest pytanie, czy takie zagadnienie, człowiek wobec przeznaczenia. Przeznaczenie jest ważnym elementem dzieła antycznego, bo niektórzy z bohaterów próbowali na przykład uniknąć swojego przeznaczenia. Tak było w przypadku Edypa. Bohater musiał przekonać się, że nie da się uciec od swojego fatum, że człowiek zawsze musi poddać się swojemu losowi. A jak to było w przypadku Antygony? Zacznijmy od tego, że Antygona już w swojej pierwszej rozmowie z Ismeną jest pewna tego, co powinna zrobić. Streszcza siostrze ukaz Kreona i pyta ją, czy pomoże jej pogrzebać brata. Zaczynając swoją wypowiedź, Antygona lamentuje, że żadna skłęsk nie oszczędziła rodu Edypa, że nie ma niesławy i hańby, która by ich nie dotknęła. Mimo tego bohaterka nie waha się, a wręcz poddaje się swojemu przeznaczeniu. Jak tłumaczy swoją decyzję? Przeanalizujmy wypowiedzi bohaterki i zacznijmy od tej, którą kieruje w swojej rozmowie do Ismeny. Pogrzebię sama, potem zginę z chlubą. Niechaj się z bratem z mym kochanym w śmierci. Bohaterka jest pewna, że jej losem jest wypełnienie prawa bogów. Jest świadoma tego, że poniesie konsekwencje swoich czynów, jednocześnie jednak uważa, że nie może postąpić inaczej. Tuż po tym jak Antygona zostaje złapana przez strażników, śmiało wyznaje Kreonowi, że wiedziała o jego zakazie. Nie mogła jednak postąpić inaczej. Prawo ludzkie nie stoi wyżej niż prawo boskie. Jeśli więc postanowienie władcy łamało prawa bogów, to musiała mu się sprzeciwić. Wobec kary śmierci nie czuje lęku, przecież każdy z ludzi jest śmiertelny. W rozmowie z chórem, tuż przed swoim uwięzieniem, Antygona mówi: Mnie też kamienną pościel przeznaczono. Bohaterka lamentuje nad swoim losem, a chór odpowiada: Zły duch cię ściga rodowy. W swych ostatnich wypowiedziach na scenie Antygona wyraża przekonanie, że taki los został jej przeznaczony przez bogów. Swoje działanie nazywa służbą wierną i świętą. Podporządkowuje się jednak wydarzeniom. Choć czuje żal, że umiera w samotności, to czerpie otuchę z tego, że być może wkrótce ujrzy bliskich zmarłych. Wypełnia tragiczne przeznaczenie, które spadło na jej rodzinę. To fatum sprawiło, że bohaterka stanęła przed tragicznym wyborem, w którym o czym mówiliśmy wcześniej, tak naprawdę wyboru nie miała. Gdyby Kreon podporządkował się prawom boskim, być może uniknąłby tragicznego losu. Nie posłuchał jednak w porę napomnień Tyrezjasza i okryty hańbą musi żyć ze świadomością tragicznych konsekwencji swoich decyzji.
[19:21]Walka człowieka ze swoim przeznaczeniem jest jednym z głównych tematów dwóch najsłynniejszych utworów Szekspira. W Hamlecie przed młodym księciem duńskim pojawia się duch jego zmarłego ojca, który nakazuje mu pomścić jego śmierć. Choć czyn ten jest niezgodny z charakterem bohatera, to nie może go uniknąć. Jego przeznaczeniem jest wypełnić wolę ojca. Jego niezdecydowana postawa, niejasne zachowania skutkują śmiercią wielu osób, umiera także sam Hamlet. Ale przecież nie wszyscy z was znają ten utwór, bo jest realizowany raczej na poziomie rozszerzonym. Polecam zatem odwołać się do Makbeta. Jak pewnie pamiętacie, Makbet zabił króla dlatego, że pod wpływem przepowiedni wiedźmy i rozmowy z żoną obudziły się w nim, powiedzmy, takie ambicje oraz chęć posiadania władzy. To co mówią czarownice jest oczywiście przepowiednią dotyczącą losu bohatera, ale to on odpowiada za jej wypełnienie. To jego czyny sprawiły, że wydarzyło się to, co zostało mu wcześniej zapowiedziane. Podczas drugiego spotkania czarownice bawią się z Makbetem, budują w bohaterze pewność, że nikomu nie uda się go pokonać. To dlatego w finale utworu bohater mówi, że życie jest tylko przelotnym cieniem, a człowiek aktorem, który ledwie na godzinę wchodzi na scenę. Na dzisiaj to tyle. Dzięki i widzimy się w kolejnym odcinku, gdzie będziemy omawiać pytania dotyczące średniowiecza. Do zobaczenia.
