[0:00]Nhà thờ lớn hay còn gọi là nhà thờ chính tòa Hà Nội. Mang đậm nét kiến trúc Pháp cổ, đã từ lâu đây là một trong những địa điểm không thể bỏ qua của du khách từ khắp nơi khi tới thăm Hà Nội. Tuy nhiên, ẩn sau vẻ ngoài uy nghiêm trầm mặc của công trình đặc biệt này là biết bao điều thú vị mà nhiều người chưa từng biết tới.
[0:32]Bên trong ngôi nhà thờ với tuổi đời hơn 135 năm hiện đang lưu giữ, sử dụng một cây đàn có kích thước to lớn như một ngôi nhà. Phát ra những thanh âm vô cùng đặc biệt. Hiện là cây đàn độc nhất ở Việt Nam. Hãy cùng giải mã sự kỳ diệu của âm thanh Đại Phong Cầm. Cây đàn kỳ vĩ này có tên Đại Phong Cầm, được đặt vừa vặn trên gác đàn của Nhà thờ Lớn Hà Nội là một sự ngẫu nhiên nhưng dường như cây đàn sinh ra để được đặt tại vị trí này vậy. Trước khi tìm hiểu sâu hơn về những thanh âm đặc biệt phát ra từ Đại Phong Cầm, hãy cùng tìm hiểu qua về lịch sử của cây đàn độc đáo này. Đại Phong Cầm là một trong những nhạc cụ cổ nhất của Châu Âu cho đến nay. Tiền thân của chiếc đàn này được tạo ra từ thế kỷ thứ ba trước Công nguyên tại Hy Lạp cổ đại. Thời La Mã, một loại đàn tương tự với Đại Phong Cầm được sử dụng trong trận đấu của các đấu sĩ. Những thế kỷ sau này, đàn ống dần trở nên phát triển và thời kỳ Baroque (Thế kỷ 17-18) là quãng thời gian rực rỡ nhất của loại nhạc cụ này. Những cây đàn Đại Phong Cầm có thể nói là nguy nga, tráng lệ, không đơn thuần là một dụng cụ chơi nhạc mà nó còn là một vật trang trí quan trọng tại các nhà thờ, các thánh đường Thiên Chúa hay những phòng hòa nhạc lớn. Đây được coi là cỗ máy âm nhạc phức tạp nhất thế giới do con người sáng tạo ra. có thể nói là đàn Đại Phong Cầm hay còn gọi là đàn ống dịch từ Khi người ta xây một cái ngôi thánh đường thì người ta sẽ có cái ý định là người ta đặt cái Đại Phong Cầm ở đâu. Và người ta sẽ mời cái chủ hãng đàn đến để người ta nhìn cái địa điểm ấy và cái nội thất như thế nào để người ta sẽ đặt cây đàn. Bởi lẽ có rất nhiều cây đàn, chúng ta nhìn cái bàn phím cái chỗ người chơi đàn ở đây nhưng mà cái bộ phận phát âm thanh của nó thì ở rất xa. Và nếu mà chúng ta không biết nhìn vào đến mình tưởng đấy là những cái cây cột, nó hòa nhập với những cái cây cột ở trong nội thất của của của của nhà thờ. Thì đấy là cái đặc điểm của cái cây đàn Đại Phong Cầm. Mặc dù ra đời từ cách đây nhiều thế kỷ, xong để nói về nguyên lý hoạt động của cây đàn cũng hết sức đáng kinh ngạc. Khi các nhạc công chơi đàn, nhiều người sẽ tưởng rằng cây đàn này có nguyên lý hoạt động gần giống với đàn Piano. Nếu vậy thì bạn đã lầm. cái nguyên lý để phát để mà phát ra âm thanh của cây cây đàn này nó cũng rất đặc biệt. Nếu mà nhìn thì chúng ta thấy cái bàn phím cũng chả khác gì cây đàn piano, chả khác gì các cái cây đàn điện tử bây giờ. Thế nhưng mà về mặt cấu tạo nguyên lý của nó thì rất là khác. khi mà người ta bấm vào một phím thì có nghĩa là người ta mở cái nắp của một cái giống như cái pittông của một cái đường ống. Và cái hơi được cung cấp bởi một cái bộ phận tạo hơi mà ngày xưa thì người ta dùng như kéo bễ, người ta phải đạp và sau này thì đã được điện ki hóa. Và hơi nó sẽ đi qua cái ống ấy và cái cửa đấy thì nó làm cho rung cái cột hơi, thế và đấy là cái nguyên lý phát âm của cây đàn Đại Phong Cầm. Đàn Piano là nhạc cụ được xếp vào bộ gõ, bởi lẽ khi bấm một phím đàn, một chiếc búa nhỏ sẽ gõ vào những sợi dây thép được căng ra tạo thành tiếng nhạc. Đàn Đại Phong Cầm không giống như vậy. Khi người chơi nhấn phím đàn hay đạp chân, một hệ thống chuyển động vô cùng phức tạp nhưng lại rất nhịp nhàng sẽ giúp đẩy khí qua các ống kim loại to nhỏ tùy theo kích cỡ tương ứng với từng nốt. Cơ chế nén áp suất khí để tạo ra âm thanh của cây Đại Phong Cầm cũng giống với sáo, nhưng ở đây là rất rất nhiều cây sáo với kích thước từ siêu nhỏ đến siêu lớn. cái cấu tạo của nó chúng ta thấy cái ống giống hệt như là cái dây thanh cái thanh quản của con người. cái cái cái cái cái bộ phận cung cấp hơi thì nó chả khác gì cái buồng phổi. nếu như bạn nghe chúng ta được nghe nhiều thì khi mà nhà nghệ sĩ người ta biểu diễn người ta rút những cái thanh pít tông. Nếu mà người ta muốn lấy bộ dây thì bạn nghe chả khác gì âm thanh của bộ dây ấy cả. Muốn lấy bộ gỗ tức là các kèn gỗ như kèn, kèn chẳng hạn, kèn chẳng hạn thì bạn nghe không khác gì cây kèn gỗ nó đang biểu diễn. Thế còn nếu mà bạn lấy bộ đồng thì nghe âm thanh nó lanh lói y như là tiếng kèn đồng. Cho nên là cái nhạc cụ ấy vào cái thế thế kỷ thứ 17, nửa đầu thế kỷ 18 nó cực kỳ phát triển, bởi vì nó có thể thay thế cho một dàn nhạc khi mà dàn nhạc chưa ra đời. Và ngay bây giờ hãy cùng nghe nhạc sĩ Thiện Trần thử chơi cây đàn Đại Phong Cầm của Nhà thờ Lớn Hà Nội để xem những thanh âm mà nó phát ra thú vị như thế nào.
[6:13]Tức là từ âm thanh từ những cái ống này, phát lên. Khi mình khi mình không không dùng nữa mình bỏ những cái ống này đi. Đây là những cái ống tức là giống như như những cái mình rút mình kéo ra thế này là giống như một công tắc ấy mà. Thì là cái ống này nó sẽ kêu thì đặc thù của nó là gì? Mỗi một ống nó có một màu sắc riêng. Nó là những cái quãng âm thanh khác nhau, có những quãng chung, có những quãng cao, có những quãng trầm. Và nó giống như là một cái nó nó hoàn toàn đủ quãng như là một dàn nhạc. Cộng thêm này.
[6:48]Tiếp này.
[6:53]Ồ. Thôi nào. To hơn hẳn thầy ơi. Tiếp này. To hơn, dày hơn, màu sắc khác đi rồi. Cây Đại Phong Cầm của Nhà thờ Lớn Hà Nội có 27 thanh kéo với 1517 ống lớn nhỏ khác nhau. Ống lớn nhất dài hơn 3 mét, ống nhỏ nhất chỉ 10 mm mô phỏng những thanh âm khi thì nhẹ nhàng, lúc lại âm vang, trầm hùng. Có thể nói nếu được trực tiếp nghe tiếng nhạc phát ra từ cây Đại Phong Cầm này, ta sẽ cảm nhận được những thanh âm như chạm đến tận sâu thẳm tâm hồn với đủ mọi cung bậc cảm xúc. Đại Phong Cầm trong các dàn nhạc thính phòng là một loại nhạc cụ có kích thước lớn với nhiều ống kim loại. Ta chỉ có thể thấy một phần nhỏ, còn phần lớn với hàng nghìn các ống khác thì nằm ở phía bên trong của cây đàn có thể so sánh với một khu rừng vậy. Sẽ thật kinh ngạc nếu biết rằng cây đàn ống lớn nhất thế giới được đặt tại Boardwalk Hall, thành phố Atlantic, New Jersey, Mỹ. Có đến bảy bàn phím điều khiển hơn 33.000 ống kim loại khác nhau. Có thể tạo ra âm vang to gấp sáu lần tiếng còi tàu to nhất. Có mặt ở Nhà thờ Lớn Hà Nội khoảng 1 năm trước. Tuy nhiên, cây Đại Phong Cầm này đã có tuổi đời hơn 30 năm. Khi đó, nó được đặt tại Trung tâm Sun City Hall, thành phố Itami, tỉnh Hyogo, Nhật Bản. Cây đàn có chiều cao 7 m, rộng 6,5 m, dày 4 m và nặng 9 tấn, được chế tác bởi bàn tay nghệ nhân sản xuất nhạc cụ người Bỉ Guido Schumacher. Tuy nhiên, một biến cố lớn đã xảy đến với cây đàn. Trải qua trận động đất Kobe nặng nề vào năm 1995, cây đàn đã bị hư hại nhiều phần. Mặc dù đã được chính quyền địa phương sửa chữa, trùng tu một số lần, song cây đàn vẫn không thể hoạt động hoàn hảo như lúc ban đầu. Chính vì vậy, Tòa thị chính thành phố Itami có ý định muốn tặng cây đàn cho một nhà thờ Công giáo. Tuy nhiên, hầu hết các nhà thờ Công giáo ở Nhật đều nhỏ và thấp nên không tương xứng với cây đàn này. Sống và làm việc tại Việt Nam đã hơn 30 năm, ông Shinichi Mochizuki đã quá quen thuộc với Nhà thờ Lớn Hà Nội. Ngày hôm nay, ông đến đây với một niềm háo hức riêng để kể cho những người bạn của mình về cơ duyên kết nối và đưa cây đàn này từ thành phố Itami về Việt Nam. Tôi đã biết câu chuyện của thành phố Itami từ lâu, và vào năm 2018, khi đang làm việc ở Thái Bình, tôi đã dạo quanh 30 nhà thờ quanh tỉnh Thái Bình để tìm bến đỗ mới cho cây đàn này. Tuy nhiên, chỉ khi đến với Nhà thờ Lớn Hà Nội thì không gian ở đây mới là nơi phù hợp nhất, và tôi đã cùng những người bạn của mình kết nối với Nhà thờ Lớn Hà Nội. May mắn là họ đã đồng ý tiếp nhận ngay.
[10:03]Tất cả các linh phụ kiện của cây đàn đều được tháo dỡ cẩn trọng. Cuối tháng 7 năm 2022, cây Đại Phong Cầm đã về tới Nhà thờ Chính tòa Hà Nội. Đích thân ông Guido Schumacher, chủ hãng sản xuất đàn đã cùng các kỹ sư lắp ráp, hiệu chỉnh lại âm thanh sửa chữa, bổ sung những phần khiếm khuyết để khôi phục trạng thái hoạt động hoàn hảo cho cây đàn. Có thể nói, cây đàn đặc biệt này không chỉ mang những giá trị về nghệ thuật mà nó còn là biểu tượng của tình bạn quốc tế và trao đổi, giao lưu văn hóa giữa Việt Nam, Nhật Bản và Việt Nam, Vương quốc Bỉ.
[10:47]Tôi thuộc công ty sản xuất ra chiếc đàn này. Tôi đã lắp đặt nó ở Itami và bây giờ tôi rất hân hạnh một lần nữa được lắp đặt nó sau khi được vận chuyển tới đây. Do bị ảnh hưởng bởi trận động đất nên chiếc đàn ống này đã bị hư hại và một số chiếc ống đã bị dập gãy. Chính vì thế cần phải sửa lại nó. chúng tôi đã làm mới khoảng gần 300 chiếc ống đàn. Chúng tôi đã vận chuyển những chiếc ống đàn đó tới đây. Tôi rất vui khi đến đây lắp đặt và chỉnh âm thanh cho chiếc đàn. Tôi hy vọng chiếc đàn ống này sẽ phục vụ tốt cho ngôi nhà thờ tuyệt đẹp này.
[11:28]Âm nhạc được sử dụng trong phụng vụ Công giáo không chỉ là những bài thánh ca hay những điệu bình ca có tuổi đời đến hàng thế kỷ, mà nó còn là hàng loạt các bản nhạc được cất lên từ nhiều loại nhạc khí khác nhau. Góp phần quan trọng vào việc làm nên vẻ đẹp của các buổi cử hành. Cây Đại Phong Cầm và âm thanh nó phát ra minh chứng cho điều đó. Nó hiện hữu và đồng hành với mỗi người tín hữu trong những thời điểm quan trọng của cuộc đời như ngày rửa tội, rước lễ lần đầu, khi tham dự thánh lễ Chủ Nhật, lễ cưới và cả lễ an táng. Âm nhạc là một phần không thể thiếu của cuộc sống và với đời sống tôn giáo Nhà thờ, âm nhạc từ cây Đại Phong Cầm mô phỏng những âm thanh nguyên thủy, vang vọng, quẩn tròn nơi những mái vòm Nhà thờ rồi chạm đến tận sâu thẳm con người chúng ta với đủ mọi cung bậc cảm xúc, khi thì mạnh mẽ, rạng rỡ, hùng tráng nhưng cũng có khi nhẹ nhàng, sâu lắng, trầm tư.
