[0:00]Σε αυτό το επεισόδιο του Greekonomics θα κάνουμε κάτι αυτονόητο, που όμως δεν έχει ξαναγίνει ποτέ. Να μιλήσουμε για το τι οδήγησε στην ελληνική κρίση από την οικονομική σκοπιά του πράγματος, χωρίς να αφήσουμε τα πολιτικά και τα ιδεολογικά να μπουν στη μέση και να θολώσουν τα νερά, όπως γίνεται σε κάθε συζήτηση. Φυσικά πίσω από τα οικονομικά γεγονότα, πάντα κρύβονται πολιτικά πρόσωπα και ιδεολογίες που αναμφισβήτητα παίζουν ρόλο και φέρνουν ευθύνες. Γι αυτά όμως θα βρείτε εκατοντάδες βίντεο. Αντιθέτως για την αμιγώς οικονομική ανάλυση των γεγονότων που οδήγησαν στην ελληνική οικονομική κρίση, δεν υπάρχει ούτε ένα, τουλάχιστον στα ελληνικά. Οπότε, πάμε και ο Θεός βοηθός.
[0:45]Πριν ξεκινήσουμε, πρέπει να ξεκαθαρίσω το εξής. Όπως αντιλαμβάνεστε, το θέμα αυτό είναι για όλους, συμπεριλαμβανομένου φυσικά και εμένα, ιδιαιτέρως αρνητικά φορτισμένο, γιατί αφορά τη χώρα μας και επηρέασε τη ζωή όλων μας. Παρόλα αυτά, θα προσπαθήσω να κρατήσω τις προσωπικές μου απόψεις για τα τεκτενόμενα εντελώς εκτός αυτού του βίντεο, γιατί είναι η αρχή του Greekonomics να παρουσιάζει μόνο τα δεδομένα, ώστε οι θεατές να μπορούν να βγάζουν τα δικά τους συμπεράσματα. Αν παρόλα αυτά σε κάποιο σημείο του βίντεο εσείς θεωρήσετε πως περνάει η δική μου οπτική όσον αφορά τα γεγονότα ή έστω το ύφος της παρουσίασης, να ξέρετε πως αυτό δεν θα έχει συμβεί θελημένα και ζητώ συγγνώμη εκ των προτέρων. Το πρώτο που οφείλουμε να κατανοήσουμε είναι ότι η ελληνική κρίση ήταν μία κρίση δημοσίου χρέους. Χρέους δηλαδή που προήλθε από το ότι η ελληνική κεντρική κυβέρνηση έπρεπε συνεχώς να δανείζεται για να μπορέσει να ανταπεξέλθει στις ανάγκες του προϋπολογισμού, μέχρι που κάποια στιγμή δεν υπήρχε πλέον κανείς που να προτίθεται να τις δανείσει. Ας δούμε συγκεκριμένα στοιχεία, απλά και κατανοητά για να μπορέσουν να τα καταλάβουν όλοι και να δούμε πώς φτάσαμε εδώ. Θα πάρουμε την περίοδο από το 1960 μέχρι και το 2009 που ξεκίνησε η κρίση. Αν αναρωτιέστε γιατί πάμε 50 χρόνια πίσω, περιμένετε και θα δείτε. Τα δημοσιονομικά μεγέθη που θα δούμε σε αυτό το διάγραμμα, θα εκφράζονται ως ποσοστά του ΑΕΠ, του ενχώριου εισοδήματος. Αυτό γίνεται επειδή το ποσό σε ευρώ που χρωστάει κάποιος, γενικά δεν λέει πολλά πράγματα από μόνο του. Αν ας πούμε εγώ χρωστάω 100.000€, αλλά βγάζω 200.000 το χρόνο, είμαι μια χαρά. Αν όμως χρωστάω 100 και βγάζω 10.000 το χρόνο, τότε καλύτερα να ετοιμάζομαι να την κάνω για Παναμά. Το δημοσιονομικό μέγεθος που πρέπει να εξετάσουμε αρχικά, είναι η διαφορά εσόδων και εξόδων του κράτους. Αυτή, όπως θα είχατε ήδη αρχίσει να αντιλαμβάνεστε, είναι συνήθως αρνητική, οπότε την αποκαλούμε έλλειμμα του προϋπολογισμού. Όπως φαίνεται στο διάγραμμα λοιπόν, επί μισό αιώνα πριν την κρίση, οι δαπάνες του ελληνικού κράτους υπερέβαιναν τα έσοδα κάθε χρόνο ανελλιπώς. Ίσως όμως εδώ κάποιος θα μπορούσε να πει ότι πιθανόν να είχαμε ελλείμματα όχι επειδή ξοδεύαμε πάνω από τις δυνάμεις μας, αλλά επειδή αποπληρώναμε προϋπάρχον χρέος. Ωραία, ας αφαιρέσουμε τότε όλες τις δαπάνες εξυπηρέτησης των πρότερων δανείων, υπολογίζοντας το λεγόμενο πρωτογενές έλλειμμα. Το πρωτογενές έλλειμμα θα λέγαμε είναι κάτι σαν τη διαφορά λειτουργικών εσόδων και λειτουργικών δαπανών του κράτους και στην ουσία δείχνει αν μια χώρα ξοδεύει πάνω από τις δυνάμεις της. Εδώ λοιπόν τα πράγματα δείχνουν να είναι λίγο καλύτερα, αφού το πρωτογενές αποτέλεσμα του προϋπολογισμού φαίνεται να περνάει ενίοτε και σε θετικές περιοχές. Μην το παίρνετε και πολύση μετεριτής όμως αυτό, γιατί θα καταλάβετε αργότερα πώς ακριβώς συνέβη. Πάμε τώρα και στο χρέος. Όσο το κράτος δημιουργεί ελλείμματα, αυτά πρέπει κάπως να καλυφθούν. Ο συνήθης τρόπος για να γίνει αυτό είναι με δημιουργία χρέους. Αναλόγου χάρη λείπουν 5 δις για να κλείσει ο προϋπολογισμός, το δημόσιο θα τυπώσει ομόλογα ή εντοκα γραμμάτια αξίας 5 δις και θα τα πουλήσει σε οποιονδήποτε ενδιαφέρεται, στο κοινό, σε τράπεζες, σε επενδυτικά κεφάλαια, ακόμη και σε ξένες χώρες. Αυτό ακριβώς εννοούν στα δελτία ειδήσεων όταν λένε βγαίνουμε στις αγορές. Φυσικά τα ομόλογα πληρώνουν κάθε χρόνο τόκους και έχουν μια ημερομηνία λήξεως κατά την οποία θα πρέπει να επιστραφεί η αρχική τους αξία. Αποτελούν δηλαδή ένα κανονικό δάνειο. Το σύνολο επομένως των ομολόγων και των λοιπόν χρεογράφων που έχει εκδώσει το δημόσιο και δεν έχουν ακόμη αποπληρωθεί, αποτελεί το χρέος της χώρας. Μπορούμε λοιπόν να πούμε πως το χρέος που παρουσιάζεται εδώ με κόκκινο ως ποσοστό του ΑΕΠ, είναι τα εκκρεμή ελλείμματα του παρελθόντος μαζί με τους τόκους. Τέλος καλό θα ήταν να έχουμε σε αυτό το διάγραμμα και το ίδιο το ΑΕΠ, το οποίο είναι η καλύτερη απεικόνιση της συνολικής οικονομικής ευημερίας μιας οικονομίας και σίγουρα θα μας χρειαστεί.
[4:44]Όπως βλέπουμε λοιπόν από το 1960 μέχρι το 1973, αν και δημιουργείται χρέος, αυτό παραμένει σε χαμηλά επίπεδα, αφού η οικονομία λειτουργεί με σχετικά μικρά ελλείμματα. Επιπροσθέτως, αυτή την περίοδο και μέχρι την πρώτη πετρελαϊκή κρίση το 1973, η οικονομία αναπτύσσεται με ραγδαίο ρυθμό, οπότε η αύξηση του ΑΕΠ κρατά το ποσοστό του χρέους ως προς το ΑΕΠ χαμηλά. Και από το 1975 μέχρι τις αρχές της δεκαετίας του 80 όμως, ενώ τα πρωτογενή ελλείμματα μεγαλώνουν, το χρέος συνεχίζει να παραμένει καθηλωμένο στο 20 με 22%. Πώς γίνεται αυτό Με λίγη μαγεία από την κεντρική τράπεζα της Ελλάδος. Το χρέος τακτοποιείται με φρεσκοτυπωμένο χρήμα, το οποίο όμως, όπως θα πρέπει να είναι αναμενόμενο, προκαλεί πληθωρισμό. Οι πολίτες δεν πληρώνουν παραπάνω φόρους, ούτε έρχεται κάποιο μνημόνιο να μειώσει τους μισθούς. Αντιθέτως, αργά, σταθερά και σχεδόν ανεπαισθήτητα, μέσω του πληθωρισμού το κράτος απορροφά αγοραστική δύναμη από τους πολίτες και τη χρησιμοποιεί για να αποπληρώνει χρέος. Θα δούμε σε άλλο βίντεο πώς ακριβώς λειτουργεί αυτή η ιδιότυπη φορολογία μέσω του πληθωρισμού. Αν και αυτό συνεχίζεται και κατά τη δεκαετία του 80, τα δημοσιονομικά ελλείμματα έχουν αυξηθεί αλματωδώς και ο πληθωρισμός δεν επαρκεί για να συγκρατήσει το χρέος, το οποίο μέχρι και το τέλος της δεκαετίας φτάνει στο 60%. Αν κοιτάξετε προσεκτικά τη μωβ γραμμή του πρωτογενούς ελλείμματος, ίσως διακρίνετε και τη νέα τάση που ξεκίνησε εκείνη την εποχή και διαρκεί μέχρι και σήμερα. Τα ελλείμματα ανασυμμαζεύονται κάπως μετά τις εκλογές, αλλά για να αυξηθούν και πάλι κατά τις προεκλογικές περιόδους, που στην Ελλάδα δυστυχώς δεν διαρκούν και λίγο. Από το 1990 μέχρι και το 95 γίνεται μία πρώτη προσπάθεια να συμμαζευτούν κάπως τα ελλείμματα με λιτότητα και αποκρατικοποιήσεις, που όμως δημιουργούν πρωτοφανή κοινωνικό ξεσηκωμό, απεργίες, καταλήψεις, μαζικές συγκεντρώσεις και επιφέρουν σημαντική και ανεπανόρθωτη εκλογική φθορά στους πολιτικούς που προώθησαν τη λιτότητα. Αυτό αναμφισβήτητα αποτελεί μάθημα για ολόκληρο τον πολιτικό κόσμο της χώρας και ιστορικά ήταν η τελευταία φορά μέχρι την κρίση που το συμάζεμα των δημοσιονομικών της χώρας εμφανίζεται ως υπόσχεση σε προεκλογική περίοδο. Η ειρωνία είναι πως και εκείνη την εποχή το χρέος τελικά αυξάνεται κυρίως για δύο λόγους. Πρώτον, επειδή πολλά χρέη των ιδιωτικοποιημένων εταιρειών επιστρέφουν αργότερα στο δημόσιο και δεύτερον, επειδή η συγκράτηση του πληθωρισμού αρχίζει πλέον να τίθεται ως προτεραιότητα. Από το 1996 και για σχεδόν 10 χρόνια όμως, η εικόνα δείχνει να αλλάζει ριζικά. Το διάγραμμα δείχνει ξεκάθαρα πως η δημοσιονομική κατάσταση έχει αρχίσει να νοικοκυρεύεται. Το έλλειμμα έχει μετατραπεί σε πλεόνασμα και η χώρα έχει πια μπει στον ίσιο δρόμο. Ακόμη και στην τριετία του 2005-2007, τα ελλείμματα δεν είναι ιδιαίτερα υψηλά, ενώ και ο πληθωρισμός κυμαίνεται σε χαμηλά μονοψήφια νούμερα. Όσοι όμως κυκλοφορούσαμε στη χώρα εκείνη την εποχή, μόνο μάζεμα δεν θυμόμαστε. Αντιθέτως, η χώρα ξοδεύει σαν τρελή, τα έσοδα του προϋπολογισμού παραμένουν χαμηλά, η φοροδιαφυγή κάνει το πάρτι της ζωής της και κανείς δεν διαμαρτύρεται για λιτότητα, αφού οι πολίτες κατεβαίνουν στο δρόμο μόνο για να υποδεχτούν τον Ριβάλντο στο αεροδρόμιο, πάνω από μία φορές, να σηκώσουν το τιμημένο και να πανηγυρίσουν που επιτέλους δείξαμε στη Eurovision τι σημαίνει μουσική. Κάτι δεν πάει καλά εδώ λοιπόν, γιατί δεν μπορεί και ατασθαλίες να κάνεις και τα νούμερα να σε βγάζουν λάδι. Δύο πράγματα εξηγούν αυτό το παράδοξο. Το πρώτο είναι η δημιουργική λογιστική. Σήμερα ξέρουμε πως με τη βοήθεια μεγάλης τράπεζας του εξωτερικού, ένα διόλου ευκαταφρόνητο μέρος του χρέους κρυφά μετατράπηκε σε παράγωγα συμβόλαια, τα λεγόμενα swaps, τα οποία τότε δεν προσμετρούνταν στο χρέος βάση των λογιστικών προτύπων εκείνης της εποχής. Χρησιμοποιήθηκε δηλαδή ένα περίπλοκο χρηματοοικονομικό trick για να κρυφτεί χρέος ώστε να μην θορυβηθούν οι εταίροι. Τότε τουλάχιστον, ήταν ακόμη εταίροι, μετά έγιναν πιστωτές, Τρόικα, θεσμοί και όλα αυτά. Μπορεί αυτό σήμερα να ακούγεται εντελώς σκηώδες και ύποπτο. Όμως σας πληροφορώ ότι εκείνη την εποχή, εκτός από ελάχιστους insiders, ακόμη και έμπειροι ορκωτή λογιστές με αξιόλογη εμπειρία σε δημοσιονομικούς ελέγχους δεν είχαν ιδέα για την ύπαρξη αυτών των τεχνικών. Το πώς ακριβώς στήθηκε όλο αυτό έχει πραγματικά πολύ μεγάλο ενδιαφέρον, αλλά πρέπει να κάνουμε ένα βίντεο αποκλειστικά επ' αυτού. Το δεύτερο ήταν ότι κάποια στιγμή το Υπουργείο Οικονομίας της Ελλάδας ξεκίνησε να συμπεριλαμβάνει στο ΑΕΠ κάποια αγαθά και υπηρεσίες που προηγουμένως δεν περιλαμβάνονταν. Όπως για παράδειγμα την πορνεία που σημειώνουν, ήταν ακόμη μη παράνομη. Αυτό έγινε με μοναδικό σκοπό να φουσκώνει το ΑΕΠ, έτσι ώστε το χρέος που εκφραζόταν ως ποσοστό επί του ΑΕΠ να εμφανίζεται μικρότερο. Μέχρι το 2008, το γενικό οικονομικό κλίμα στη χώρα ήταν ακόμη καλό. Δημοσιογράφοι, πολιτικοί, ακόμη και άνθρωποι της αγοράς σου έδιναν την εντύπωση πως από τότε που η χώρα είχε μπει στην Ευρωζώνη, η οικονομία είχε στρώσει. Ακόμη και όταν ξεκίνησε η παγκόσμια χρηματοοικονομική κρίση το 2007, η γενική εντύπωση ήταν πως η Ελλάδα δεν είχε να φοβηθεί τίποτε. Μέχρι το τέλος του καλοκαιριού του 2008, όταν το ελληνικό χρέος άγγιζε πλέον το 110% του ΑΕΠ, τη στιγμή που οι αγορές δεν είχαν την παραμικρή διάθεση να συνεχίσουν να δανείζουν σε οποιονδήποτε παρουσίαζε έστω και μέτριο πιστωτικό ρίσκο. Ο κύβος είχε ριφθεί 50 χρόνια πριν, όμως τώρα είχε φτάσει η στιγμή που έκατσε στο νάσο για την Ελλάδα και τα προβλήματα είχαν μόλις αρχίσει. Ποιος ή τι φταίει λοιπόν που μια ολόκληρη χώρα έφτασε σε αυτό το σημείο; Αρχικά πρέπει όλοι να κατανοήσουμε πως η δημιουργία ελλειμμάτων καθ' αυτή, ακόμη και για πολλά συνεχόμενα χρόνια, δεν αποτελεί απαραιτήτως πρόβλημα για την οικονομία. Αν τα ελλείμματα προκύπτουν από τη χρηματοδότηση δημόσιας επένδυσης για υποδομές, δρόμους, λιμάνια, αεροδρόμια, τηλεπικοινωνίες, παιδεία. Η οικονομική ανάπτυξη του μέλλοντος θα πληρώσει τα ελλείμματα του παρελθόντος και μπορεί να μείνει και κέρδος. Αν όμως τα ελλείμματα χρηματοδοτούν ρουσφέτια, μπουζούκια, υποβρύχια που γέρνουν, έργα βιτρίνας, το χρέος θα γιγαντωθεί και κάποιος κάπου κάποτε θα κληθεί να πληρώσει τον λογαριασμό από την τσέπη του μαζί με τους τόκους. Οι περισσότερες οικονομικές κρίσεις που συναντάμε στην ιστορία, είναι συστημικές κρίσεις. Κάτι δηλαδή δεν πάει καλά με έναν τομέα της οικονομίας και το πρόβλημα μεταδίδεται και στους υπόλοιπους υγιείς τομείς. Αυτό έγινε στην παγκόσμια χρηματοπιστωτική κρίση που ξεκίνησε από την αγορά στεγαστικών δανείων στις Ηνωμένες Πολιτείες. Αυτό έγινε και στην κρίση του 29 που χετηρησε στο χρηματιστήριο. Αυτό έγινε με τη μεγάλη ασιατική κρίση του 97 που κι αυτή ξεκίνησε από τον πιστωτικό τομέα και αυτό γίνεται σχεδόν σε κάθε κρίση που ακούτε. Οι συστημικές κρίσεις προκαλούν μεν μεγάλα προβλήματα. Οι οικονομίες που τις αντιμετωπίζουν δε, επανέρχονται πλήρως όταν το πρόβλημα που τους δημιούργησε αποκατασταθεί. Η ελληνική κρίση όμως ήταν διαφορετική. Η Ελλάδα μπήκε στην περιπέτεια των μνημονίων ακολουθώντας πιστά επί 50 χρόνια ένα οικονομικό μοντέλο που οδηγούσε σε προδιαγεγραμμένη χρεοκοπία. Οποιοσδήποτε ξέρει απλή πρόσθεση και αφαίρεση, μπορεί να καταλάβει πως δεν νοείται να ξοδεύεις πάνω από όσα βγάζεις στο διηνεκές. Κάποια στιγμή θα πάψουν να σου δανείζουν και θα πεινάσεις. Δεν ήταν όμως μόνο ότι το κράτος επιβίωνε με δανικά, και ο ιδιωτικός τομέας, τουλάχιστον ένα μεγάλο τμήμα του, είχε μάθει να ζει από το κράτος. Αυτό το μη βιώσιμο μοντέλο λοιπόν, είχε εντυπωθεί τόσο βαθιά στο DNA της χώρας που όσο πίσω και να πας στη σύγχρονη ελληνική ιστορία, δεν θα βρεις ούτε μία εκλογική αναμέτρηση που στο τέλος να μην είχε μετατραπεί σε δημοπρασία ρουσφετιών, αυξήσεων, παροχών, σε ένα επαναλαμβανόμενο αλισβερίσι, όπου ο πολιτικός από τη μία δεν είχε τα περιθώρια να μην δώσει και ο πολίτης από την άλλη δεν σκέφτηκε ποτέ από πού θα βρεθούν αυτά που απαιτούσε. Σε όλη αυτή τη πεντηκονταετή πορεία της χώρας λοιπόν προς την κρίση, πολλοί και διάφοροι πολιτικοί κάθισαν στη θέση του οδηγού και πολλοί από αυτούς σίγουρα διέπραξαν εγκληματικά σφάλματα. Εσείς είστε αρμόδιοι να κρίνετε τι μερίδιο ευθύνης φέρει ο καθένας τους για την καταστροφή. Όπως και να χει όμως, καλό θα ήταν να λάβετε υπόψη σας αυτό που δείχνουν τα οικονομικά στοιχεία, πως δεν ήταν δηλαδή μια μόνο αβλεψία ή μία στραβοτιμονιά που έριξε τη χώρα στον γκρεμό. Από την αρχή ο δρόμος εκεί οδηγούσε. Θα συνεχίσουμε σε αυτό το θέμα και στο επόμενο επεισόδιο, όπου θα μιλήσουμε για το πρώτο μνημόνιο. Μέχρι τότε, είμαι ο Κοσμάς Μαρινάκης. Διδάσκω οικονομική επιστήμη στο Πανεπιστήμιο της Σιγκαπούρης και αυτά ήταν τα οικονομικά δεδομένα της ελληνικής κρίσης. Τα συμπεράσματα, όπως πάντα, πρέπει να είναι δικά σας.
