Nega inglizchangiz tabiiy chiqmayapti? (Causative Verbs)

[0:00]Viza ochishimiz kerakdi bolalarni shoshirtirdimda. Kameralarni set qilib ketishuvdi, uxlab qopman. Endi meni gazimni bo'shashayapti, kamerani bo'shatib bering. Bugungi mavzumiz "Causative verb" degan mavzu ekan. Agar siz intermediate darajadan past darajadagi o'quvchi bo'ladigan bo'lsangiz, videoni ko'rganingizdan rezoni yo'q. Agar siz "Passive Voice"ni bilmasangiz, borib oldin "Passive Voice"ni o'rganib olingda, keyin bu videoni ko'rishingiz bo'lmaydi, shunaqangi logik bilan bo'ladi. Lekin inter-class bo'lishingiz kerak. Bugungi videomiz xudo xohlasa yuqori darajani grammatikasini tushunishga, speakinglarni bo'lib taki bir naturalroq qilib berishga yordam berish mumkin. Causative verb, ya'ni sababchi fe'llar deb tarjima qilinsa kerak o'zbek tiliga. Bu fe'llarni sizlar bilasizlar, buni ko'rgansizlar, lekin umumiy bitta logikasini tushunmagan bo'lishinglar mumkin. Kelinglar shuni yaxshilab bilib olaylik. Bugungi mavzumiz mana bu to'rtta fe'l to'g'risida: "have", "get", "make" va "let" fe'llar to'g'risida. Va shu fe'llarni biz "Passive Voice" logikasiga o'xshab, shu fe'llardan foydalanib, biron bir ish-harakat bajarilganligini ko'rsatib berish uchun ishlatamiz. Bu qanaqa, kelinglar misol bilan yaxshiroq ko'rib olamiz. "Have"dan boshlaylik. "Have" bizda biron bir odam biron bir ishni bajarganligini, ya'ni bitta professional o'zini ishini bajarganligini bildirish uchun ishlatiladi. Bu qanaqa logika bo'yicha ishlayarkan? Men qoidasini oldin yozib ketaman, sizlar bo'linmay tushunib olishinglar uchun. Qoidasi bizda "Subject + have + object + V3". Buni misol qilsam yaxshiroq tushunib olasizlar. I had my hair cut. Ya'ni men sochimi oldirib keldim. Logika qanaqa bo'lyapti, sochimi men o'zim oldimmi? Yo'q, sochimi kimdir olib qo'ydi. Kim oldi? Ahamiyatga ega emas. Xoynahoy men yuqorida aytdim professional deb. Ahamiyatga ega emas, bu professional bo'ladimi, bo'lmaydimi. Prosto odatda shu biz emas, kimdir ishini ustasi qilganligini, shu ishni bajarganligini ma'nosini beradi. Prosto shuni nazarda tutdim. Ya'ni bu yerda kim sochimi olib qo'ydi? Ishini ustasi oldimi? Meni opacham olib qo'ydimi? Ahamiyatga ega emas. Asosiysi men kimdirga oldirdim. Kimga ahamiyatga ega emas. Agar kim olganligi ahamiyatga ega bo'lganda, men aytardim: "Maria cut my hair" derdim. Bilmayman nima Maria, nega o'g'il bolamas. Endi uyqudan turganman, xafa bo'lmanglar. Yoki mana sizlarga yana bitta misol: "She had her house painted". U uyini boyattirdi. Kimgadir boyattirdi. Boyagan bo'lsa, xoynahoy bitta malyar kelib, ishini ustasi kelib boyagan bo'lishi mumkin. Ya'ni logika nima bo'lyapti? Men "have"dan foydalanyapman-da, "have" orqali passiveni ko'rinishini qilib beryapman. Ya'ni shu ishni kimdir bajarganligini ko'rsatib beryapman. Xuddi shu logika bo'yicha bizda "get" ham ishlar ekan. "Get" ham bizda xuddi mana shu "have" ma'nosini beradi va grammatikasi ham bir xil, ya'ni buni tuzilishi ham bir xil. Faqat bu yerda bitta farq qiladigan narsa, "get" bizda bo'lib kamroq, ya'ni odamlar "get"ni og'zaki nusxada ko'proq foydalanadi. Bu "get" informal hisoblanadi. "Have" ko'proq formal hisoblanadi. Farqi shunda ishlatish printsipi bir xil. Bunga berilgan gaplarni ko'ramiz. "I got my phone fixed". Ya'ni men telefonimni tuzattirdim. Voy, esinglarda bo'lsa xuddi shu misol bizda, "got"ni o'zini o'tganimizda bor edi. Ko'ryapsizlarmi bir-biriga bog'liqligini. Ya'ni men telefonimni tuzattirdim. Telefonimni kim tuzatdi? Ishini ustasi tuzatdi, ya'ni o'sha remontchi tuzatdi. Balki mani ukam ham tuzatib bergan bo'lishi mumkin. Bu yerda men "get" orqali aynan professionalga urg'uni qaratmayapman. Prosto bu ishni men emas, kimdir bajardi, lekin kim bajarganligi ahamiyatga ega emasligini ko'rsatyapman. Yoki keyingi gapni ko'ramiz: "We got the documents translated". Ya'ni biz hujjatlarni tarjima qildirtirdik. Ko'ryapsizlarmi, juda ham oddiy logika. Keyingisi bizda "make" ekan. Intermediate darajadagi o'quvchi bo'lsangiz, bu narsani 100% ko'rgansiz va logikasini tushunasizki, "make" kimgadir bir pressure o'tkazishni ma'nosini beradi. Ya'ni kimnidir majburlashni ma'nosini beradi. Tarjimani ko'rsak yaxshiroq tushunib olamiz. "The teacher made us stay". O'qituvchi bizni olib qoldi. Ya'ni biz xohlamagan edi, u majburilab bizni olib qoldi. Ko'ryapsizlarmi, bu yerda hozir formula qanaqa bo'lyapti? Formulasi subject bo'lyapti, ketidan make bo'lyapti, ketidan person, ketidan infinitive bo'lyapti. Infinitivni nimaligini bilmaydigan bo'lsanglar mabodo, infinitiv bu fe'lni o'zini shundoq ko'rinishi. Infinitivni men verb 1 ni bo'lsam ham bo'ladi. Ya'ni kitobni ochib oddiy fe'llarni o'rgansanglar qanday ko'rinishda bo'lsa, o'sha ko'rinishi infinitiv ko'rinishi bo'ladi. Yoki yana bitta misol: "My boss made me work late". Meni xo'jayinim meni kechgacha olib ishlatib o'tirdi. Ko'ryapsizlarmi, u meni make qildi, u meni majburlashdi shu narsaga. Men bu narsani o'zim xohlaganim yo'q. Demak, men qaysi causativni tanlashimga qarab, men ma'nosini o'zgartirib berarkanman. Misol uchun men "make" holatida men ma'noni beryapmanki, meni majburlashdi shu ishni qilishga. Men o'zim kechgacha o'tirib ishlamoqchi emas edim. Xo'jayinim meni majburlab ishlatib o'tirdi. Xuddi shu logika bo'yicha men agar "let"ni beradigan bo'lsam, ya'ni formula o'zgarayotgani yo'q, formula shu qolyapti faqat "let" o'zgaryapti. Men bu yoqda endi ruxsat berishni ma'nosini beryapman. Bunga misol qiladigan bo'lsak: "My parents let me travel alone". Ya'ni meni ota-onam menga o'zim sayohat qilishimga ruxsat berishdi. Men agar mana shu yerda "My parents made me travel alone" deydigan bo'lsam, meni ota-onam meni majburlashdi bitta o'zim sayohat qilishimga. Yo'q, sen bilan bormaymiz, bor qara bitta o'zing borasan deyishdi degan bir ma'no bo'lardi. "Let" orqali men yalinib ulardan so'rab oldim. Arzimagan fe'l o'zgaryapti-da, lekin ikkalasi causativligicha qolyapti. Ikkalasini prinsipi bir xil bo'lib qolyapti. O'zinglar uchun formulalarni complete qilib yodlab olsanglar bo'larkan. Ya'ni "have" bilan "get"ni va "let" bilan "make"ni. Chunki ikkalasini formulasi bir xil bo'lyapti, va tegi negizi bu narsalarni causative, nimadir nimadirga sababli. Ko'rib turganinglardek juda ham oddiy narsa. Lekin baribir praktika kerak, yaxshiroq o'rganib olishimiz uchun. Telegram kanalga o'tadigan bo'lsanglar, bu bo'yicha yana PDF qilib qo'ydim. PDFdagi vazifalarni yaxshilab ishlanglar, kam ko'rsanglarni to'ldirib olinglar. Agar tushunmagan joylar bo'lsa kommentga yozib savol bersanglar bo'ladi.