Bất Cân Xứng Thông Tin - Lựa Chọn Đối Nghịch - Rủi Ro Đạo Đức

[0:00]Các bạn có bao giờ thắc mắc tại sao những người tốt, những người thật thà lại thường rất hay nghèo hay không? Trong khi những người xấu, những kẻ gian lận lừa đảo ngoài kia lại thường rất hay thành đạt. Mình đang không ám chỉ ai đâu nhá. Mình chỉ là người luôn cập nhật tin tức mà thôi. Có lẽ chỉ tốt thôi là không đủ mà chúng ta còn phải có kiến thức để có thể nhìn ra được những khó khăn đang cản trở chúng ta. Mình hi vọng sau khi các bạn xem xong clip, nếu chúng ta là người tốt thì hãy luôn kiên định dẫu thế giới có u ám ra sao nhé. Chúng ta có anh A, một người tốt muốn bán lại chiếc Samsung đang sử dụng của mình. Anh A thật thà miêu tả tình trạng của chiếc điện thoại là máy nữ dùng mới 99%, zin 100% chưa qua sửa chữa thay thế. Với tình trạng máy như vậy, anh A đang bài ra bán chiếc điện thoại với giá là 10 triệu. Vẫn là chiếc điện thoại đó, nhưng với tình trạng xấu hơn như là pin đã chai, có điểm trên màn hình bị liệt cảm ứng thì thị trường sẽ được ra bán với mức là 8 triệu. Như vậy mức giá của chiếc điện thoại Samsung cũ này trên thị trường sẽ rơi vào khoảng từ 8 triệu cho đến 10 triệu tùy vào tình trạng của máy. Tuy nhiên không phải ai cũng tử tế và thật thà như vậy. Một số cá nhân sẵn sàng bất chấp lừa gạt người tiêu dùng hòng chuộc lợi vì lợi ích của bản thân. Họ đã tua pin lên 100%, giấu thông tin về việc có một điểm bị liệt cảm ứng trên màn hình. Chúng ta gọi chủ sở hữu chiếc máy này là B nhá. Anh B cũng đã đăng bài rao bán miêu tả chiếc máy là máy nữ dùng, mới 99%, zin 100% chưa qua sửa chữa thay thế. Chính vì vậy từ chiếc máy 8 triệu, họ đã có thể đẩy giá được lên thành một chiếc máy 10 triệu. Bây giờ, bạn một người mua chân ướt chân ráo bước chân vào thị trường máy cũ này thì bạn sẽ trả giá như thế nào? Rõ ràng vì bạn không có kiến thức chuyên môn, không thể phân biệt được liệu đây có thật sự là máy 99% chuẩn thật hay không hay chỉ là hàng phục dựng. Với tâm lý rè chừng đó, bạn chỉ có thể trả tối đa là 9 triệu, đó là mức giá trung bình của thị trường. Khi này không đời nào anh A sẽ chấp nhận bán cái máy với mức giá là 9 triệu, bởi vì rõ ràng với cái tình trạng mới như vậy thì anh ấy phải nhận lại được về là 10 triệu. Ngược lại, với những người lừa gạt, anh B lại chả vui quá, đồng ý vội vì lúc này cái máy từ 8 triệu anh ấy đã có thể bán được với mức giá là 9 triệu. Lúc này bạn sẽ khẳng định được ngay máy của anh B là hàng dởm thì họ mới sẵn sàng có thể chấp nhận cái mức giá 9 triệu như thế được chứ? Thế thì bạn quyết định bạn sẽ chỉ trả được cho anh B mức giá tối đa là 8 triệu thôi, bởi vì máy của anh là máy hàng dởm. Mình tin sau khi nghe quyết định vừa rồi các bạn sẽ có một số thắc mắc sau. Đầu tiên, tại sao sau khi trả giá đã biết B là hàng dởm rồi thì chúng ta không mua hàng A đi? A là máy xịn mà. Tại sao cứ phải cố gắng đâm đầu mua máy B để làm cái gì? Thì thực tế bạn có biết hàng của A là hàng xịn đâu? Ở đây mình chỉ ngầm định giới thiệu cho các bạn rằng A bán máy xịn, chứ thực tế khi bạn mua hàng thì bạn làm gì có bất kỳ thông tin nào về người bán. Bạn không hề biết được rằng A đang không chấp nhận bán máy bởi vì anh ta bán máy xịn thật, hay là bởi vì anh ta bán máy dởm nhưng lại cố tình làm giá để có thể đẩy được giá cao lên. Chính vì vậy bạn không thể mạo hiểm trả thêm tiền được và quan trọng hơn hết là anh ta đưa ra quyết định là không bán. Vậy là lúc này chúng ta đã đưa ra quyết định đó chính là mua hàng của B đúng không? Thế giả sử bây giờ B giả vờ là mình bán máy xịn tức là giả vờ làm A ấy thì sao? Thì lúc này kết cục của B cũng sẽ giống như A thôi, đấy chính là chúng ta không thể biết được rằng là B đang bán máy xịn hay máy dởm. Và chính vì thế chúng ta không thể mạo hiểm tăng thêm tiền. Và quan trọng hơn ý là nếu như B không bán thì người mua sẽ tìm người khác để mua. Và với tâm lý là sợ bị cướp mất khách hàng và máy của mình là máy dởm thì đương nhiên B sẽ chấp nhận bán máy thôi. Như vậy lúc này trên thị trường tồn tại một cái nghịch lý đó chính là sẽ không có một chiếc điện thoại tốt nào được bán ra. Bởi vì người mua chỉ sẵn sàng trả mức giá là 9 triệu, là mức giá trung bình giữa một chiếc điện thoại xấu và một chiếc điện thoại xịn. Khi này không một người bán nào sẵn sàng bán chiếc điện thoại xịn của mình với mức giá 9 triệu cả. Và ngược lại chỉ có một chiếc điện thoại dởm mới sẵn sàng được giao dịch và tồn tại trên thị trường. Chúng ta có thể thấy rằng là thị trường mua bán điện thoại cũ hoạt động không hiệu quả. Tất cả là do sự tồn tại của một thứ được gọi là sự Bất Cân Xứng Thông Tin. Vậy Bất Cân Xứng Thông Tin là gì? Bất cân xứng thông tin là trạng thái mất cân bằng trong cơ cấu thông tin giữa các chủ thể trong giao dịch. Hoặc chúng ta có thể hiểu đơn giản đây chính là trong giao dịch sẽ có một bên có nhiều thông tin hơn so với bên còn lại, biết những thứ mà bên còn lại không biết. Bất cân xứng thông tin tồn tại ở khắp mọi nơi trong cuộc sống của chúng ta. Hậu quả của nó rất nghiêm trọng khi những người có nhiều thông tin hơn có thể lợi dụng sự bất cân xứng đó để chuộc lợi cho bản thân mình. Ví dụ khi bạn đi sửa xe, rõ ràng bạn không có kiến thức về xe cộ, trong khi các kỹ sư thợ sửa xe ở đó lại quá dành rõt. Họ có thể vẽ thêm một số hỏng hóc hay là một số thứ cần phải sửa chữa khiến cho bạn mất nhiều tiền hơn. Hoặc là khi bạn đi khám bệnh, các bác sĩ, những người có chục năm kiến thức kinh nghiệm về y học, so với bạn một người chả biết tí gì về y học. Thì họ có thể thêm vào những xét nghiệm, những chi phí không cần thiết để bạn tốn nhiều tiền hơn. Vậy có cách gì có thể khiến những hành vi gian lận này bị ngăn chặn hay không? Có chứ. Đó chính là đạo đức, đạo đức nghề nghiệp, uy tín, danh tiếng, khả năng bị kiện tụng. Tuy nhiên những lý do này chỉ có thể làm giảm chứ không thể làm mất đi sự ảnh hưởng của bất đối xứng thông tin. Và cách này có vẻ khá là bị động khi chúng ta phải phụ thuộc vào lương tâm của người khác. Vậy cách chủ động hơn có thể là gì? Về mặt bản chất là người có ít thông tin hơn thì bạn phải thu hẹp sự bất cân xứng thông tin. Bạn có thể trang bị thêm các kiến thức về y học, về xe máy về điện thoại để khó bị lừa gạt hơn. Tuy nhiên không phải ai cũng có thời gian để tìm hiểu hay là thêm những cái kiến thức không thuộc chuyên ngành của mình đúng không? Hoặc là bạn có thể nhờ trung gian là những tester kiểm tra cho chúng ta chẳng hạn, nhưng cũng có thể là họ sẽ bắt tay với người bán để kiếm lời. Hoặc là trong thời đại công nghệ thông tin phát triển như thế này, chúng ta có thể dễ dàng tìm được những bài review đánh giá chi tiết. Tuy nhiên thì mấy bài viết này cũng có thể bị seeding hoặc là được booking đúng không? Nói chung cách nào cũng có mặt lợi và mặt hại thôi, nhưng mà tóm lại về mặt bản chất đó chính là chúng ta phải thu hẹp khoảng cách bất cân xứng thông tin. Vậy làm sao để những người tốt, những người bán hàng có lương tâm có thể bán hàng cạnh tranh với những người xấu ngoài kia? Về mặt bản chất nếu là người có nhiều thông tin hơn thì họ sẽ phải minh bạch hóa thông tin. Họ có thể minh bạch hóa thông tin bằng việc chỉ rõ ra nguồn gốc xuất xứ rồi cách test máy sao cho thể hiện được rằng đây là máy xịn. Hoặc họ thể đưa ra các bảo đảm, dịch vụ bảo hành hỏng hóc, chính sách đổi trả hàng, nếu tự tin sản phẩm của mình là hàng xịn thì sẵn sàng bảo hành đúng không? Từ đó có thể xây dựng được uy tín cũng như thương hiệu của bản thân. Trong khi đó chắc chắn thì trời cao có mắt mà. Những người bán hàng xấu sẽ không dám bảo hành, sẽ đánh mất đi uy tín cũng như là đánh mất đi niềm tin của khách hàng. Từ các ví dụ trên, chúng ta có thể nhận ra một điểm chung vô cùng rõ ràng. Đó là có vẻ như lúc nào người bán cũng sẽ có nhiều thông tin hơn người mua nhỉ? Vậy có cái thị trường nào mà người bán có ít thông tin hơn người mua hay không? Có đấy! Và đó chính là thị trường bảo hiểm và tín dụng ngân hàng. Khi khách hàng lựa chọn mua bảo hiểm, rõ ràng lúc này khách hàng sẽ là người hiểu rõ cơ thể, tình trạng cũng như bệnh tình của bản thân hơn so với các công ty bảo hiểm đúng không? Như vậy một lần nữa sự bất cân xứng thông tin đã xảy ra nhưng lần này người bán lại là người có ít thông tin hơn so với người mua. Vậy hệ quả của sự bất cân xứng thông tin lần này sẽ là gì? Giả sử chúng ta sắp xếp những người mua bảo hiểm theo thứ tự từ 1 đến 10. Trong đó, 1 là những người có bệnh tật nặng nhất và 10 sẽ là những người có sức khỏe khỏe mạnh nhất. Những người ở nhóm 1 thường sẽ mất 100 triệu trên năm cho tiền khám chữa bệnh và ngược lại những người ở nhóm 10 thì sẽ chỉ tốn 0 đồng. Trong thị trường này, những công ty cung cấp dịch vụ bảo hiểm lại là người có ít thông tin hơn khách hàng của mình. Vì vậy để chia sẻ rủi ro, công ty cung cấp một gói bảo hiểm mệnh giá 50 triệu để bù đắp chênh lệch chi phí giữa người ở nhóm 1 và người ở nhóm 10. Lúc này những người từ nhóm 1 đến 5 họ sẽ rất vui mừng và quyết định mua gói bảo hiểm này vì số tiền họ mua bảo hiểm sẽ bé hơn số tiền họ phải chi trả cho viện phí của mình. Ngược lại những khách hàng thuộc nhóm 6 đến 10 sẽ quyết định không mua bảo hiểm vì số tiền bảo hiểm này là quá lớn trong khi họ rất khỏe mạnh mà. Như vậy những người từ nhóm 6 đến 10 sẽ không tham gia vào thị trường. Hiện tại thị trường chỉ còn tồn tại nhóm người từ 1 đến 5 và viễn cảnh này sẽ được lặp lại khi lúc này để san sẻ rủi ro chi phí của nhóm người 1 đến 5. Công ty bảo hiểm sẽ tiếp tục tăng giá bảo hiểm lên là 75 triệu là trung bình viện phí giữa nhóm một và nhóm năm. Kết quả cũng sẽ tương tự khi chỉ có nhóm người 1 đến 3 tham gia gói bảo hiểm, trong khi nhóm người 4, 5 sẽ quyết định không mua. Và cứ như vậy, sẽ chẳng có ai tham gia mua bảo hiểm trừ những người có nguy cơ cao nhất. Bất cân xứng thông tin lúc này khi người bán bảo hiểm không có nhiều thông tin hơn người mua dẫn đến thị trường hoạt động không hiệu quả hoặc là thất bại. Vậy giải pháp ở đây là gì? Như mình đã đề cập ở ví dụ trước, là người có nhiều thông tin hơn, họ phải minh bạch hóa thông tin. Nếu người mua có thể minh bạch hóa được thông tin về tình trạng sức khỏe của mình, thì công ty bảo hiểm có thể đưa ra một mức giá rẻ hơn cho những người khỏe mạnh và mức giá đắt hơn cho những người bệnh tật. Tuy nhiên điều này lại đi ngược lại với mục đích và lợi ích của bảo hiểm với cộng đồng, khi đáng lẽ về mặt nguyên tắc là bảo hiểm giúp hạn chế rủi ro khi chúng ta chia sẻ rủi ro của tất cả mọi người trong xã hội. Lúc này bảo hiểm sẽ không hoạt động hiệu quả. Thử hình dung bạn là người có bệnh nặng và bạn phải chịu một mức phí đắt cho bảo hiểm. Điều này chẳng khác gì so với việc bạn tự chi trả viện phí của mình cả. Và thậm chí ở khía cạnh xã hội, nó còn có thể gây nên tình trạng bất bình đẳng gia tăng khi nhiều người dân có hoàn cảnh khó khăn thường sẽ dễ bị bệnh hơn. Và họ lại phải trả chi phí cao hơn cho bảo hiểm. Hai, các công ty bảo hiểm có thể đưa ra các gói bảo hiểm khác nhau. Gói rẻ thì tiền bảo hiểm ít, gói đắt thì tiền bảo hiểm nhiều. Như vậy người mua có thể tự lựa chọn cho mình gói bảo hiểm phù hợp nhất. Tuy nhiên như mình đã nói ở trên, nếu làm như vậy thì có thể bảo hiểm sẽ hoạt động không hiệu quả khi không thể chia sẻ rủi ro của tất cả các nhóm người trong xã hội. Chính vì vậy, giải pháp cuối cùng là phải tìm ra được cách để những người có sức khỏe tốt cũng mua bảo hiểm. Lúc này chính phủ có thể đưa ra những gói bảo hiểm bắt buộc để mọi người tham gia như là bảo hiểm y tế chẳng hạn. Và tất nhiên cả sự hảo tâm của Đảng nhà nước chính phủ, hoặc có thể tạo ra các bảo hiểm mua theo nhóm, ví dụ công ty tổ chức hay trường học. Mua bảo hiểm cho nhân viên của mình mà trong công ty chắc chắn là cũng sẽ có những người có sức khỏe tốt và yếu đúng không? Như vậy có thể giảm thiểu rủi ro bằng việc san sẻ rủi ro giữa tất cả các nhóm người. Tương tự ở trong thị trường tài chính ngân hàng, chỉ có người đi vay mới biết khả năng trả nợ của bản thân. Chính vì vậy nếu lãi suất cho vay quá cao, thì những người dân bình thường sẽ không có nhu cầu vay tiền bởi vì lãi suất của ngân hàng là quá cao so với mức độ rủi ro của họ. Ngược lại, những người vay có rủi ro cao, thậm chí là kẻ gian lận sẽ sẵn sàng vay ở mức lãi suất cao nhất để có thể bỏ trốn hoặc là lừa đảo vân vân. Đến đây mình mới có thể giải thích cho các bạn định nghĩa của lựa chọn đối nghịch (adverse selection). Do sự bất cân xứng thông tin, chỉ có sản phẩm tệ mới tồn tại được trên thị trường. Lựa chọn đối nghịch diễn ra trước khi giao dịch được thực hiện, tức là vốn không cần phải giao dịch có được thực hiện hay không. Thì do sự thiếu thông tin mà chỉ có hàng xấu mới tồn tại được trên thị trường. Từ chỉ có chiếc điện thoại dởm được bán cho tới người bệnh nặng ở nhóm một mới đi mua bảo hiểm, hay kẻ lừa đảo mới đi vay tiền. Đó chính là những hệ quả của bất cân xứng thông tin tạo nên lựa chọn đối nghịch. Cuối cùng bên cạnh bất đối xứng thông tin còn một khái niệm nữa mình muốn đề cập đến mọi người. Đó chính là rủi ro đạo đức (Moral hazard). Rủi ro đạo đức là hiện tượng xảy ra ở bên có nhiều thông tin hơn, thay đổi hành vi của mình gây bất lợi cho bên còn lại. Lưu ý nhá, rủi ro đạo đức là vấn đề do thông tin bất cân xứng gây ra sau khi giao dịch đã được thực hiện. Chúng ta hãy cùng đến với các ví dụ dễ trước. Như mình đã đề cập trong thị trường bảo hiểm, người mua là người có nhiều thông tin hơn. Họ hiểu rõ về bản thân cũng như các hành vi của mình. Giả sử sau khi mua một gói bảo hiểm thân thể hay là bảo hiểm sức khỏe, họ sẽ tự tin báo hơn. Ăn uống có thể không lành mạnh hay là dũng cảm sẵn sàng đương đầu với tử thần, vì họ biết lúc này nếu bản thân có làm sao thì cũng sẽ có bảo hiểm chi trả. Hoặc khi một nhà hàng mua bảo hiểm cháy nổ, họ cũng sẽ lơ là trong việc phòng cháy chữa cháy hơn bởi vì họ biết nếu có hỏa hoạn xảy ra thì bảo hiểm cũng sẽ giúp họ chi trả. Hoặc khi là bạn mua bảo hiểm ô tô thì bạn cũng sẽ tự tin đỗ xe tại nơi công cộng mà không cần quan sát luôn, bởi vì có mất thì bạn cũng có phải trả đâu. Đó chính là những rủi ro đạo đức mà bên có ít thông tin hơn sẽ phải đối mặt. Khó hơn nữa nhá. Giả sử là một cổ đông của công ty, bạn muốn nhân viên của công ty mình làm việc hiệu quả và tâm huyết với công ty hơn. Chính vì vậy bên cạnh lương thưởng bạn sẽ thưởng thêm cho nhân viên cổ phần của công ty với hy vọng sẽ khiến họ làm việc chăm chỉ hơn, bởi công ty làm ăn tốt sẽ khiến giá cổ phiếu tăng lên và thưởng của nhân viên từ đó cũng sẽ cao hơn. Tuy nhiên chỉ nhân viên mới biết mình là người làm việc như nào, trong khi những cổ đông ở phía trên chỉ có thể đứng nhìn và đọc kết quả. Rất có thể thay vì cố gắng làm việc, họ sẽ làm giả các báo cáo tài chính hoặc là tô hồng các bức tranh tài chính của công ty để giá cổ phiếu có thể tăng lên. Nhưng thực tế người bị hại lại là bạn khi sự thật ẩn sâu là công ty làm ăn rất là bết bát. Rủi ro đạo đức có thể được dùng để giải thích cho rất nhiều các case study về sự sụp đổ của các công ty tài chính. Vậy làm sao có thể hạn chế ngăn ngừa các hệ quả của rủi ro đạo đức có thể gây ra? Một, bên kém ưu thế về thông tin có thể đưa ra các cam kết trừng phạt về rủi ro đạo đức có thể xảy ra trong hợp đồng giữa các bên giao dịch. Ví dụ như là chúng tôi sẽ không đền bù trường hợp mất xe do đậu xe tại nơi công cộng hoặc là chỉ chi trả 80% chi phí do hỏa hoạn hoặc là hỏng hóc tai nạn. Hai là họ có thể tăng cường thu thập thông tin, tăng cường giám sát, từ đó khắc phục tình trạng thông tin mất cân xứng. Các công ty bảo hiểm có thể tổ chức các buổi khám sức khỏe định kỳ để nắm rõ tình trạng cũng như là cơ thể của khách hàng. Cử người xuống kiểm tra, giám sát công tác phòng cháy chữa cháy của nhà hàng, quán ăn. Đó là những biện pháp mà chúng ta có thể sử dụng để phòng ngừa hậu quả của rủi ro đạo đức. Chúng ta hãy cùng đến với phần liên hệ bản thân một chút nhá. Vậy thì thực tế việc bất cân xứng thông tin diễn ra như thế nào trong cuộc sống của các bạn và ảnh hưởng của chúng ra sao? Xu hướng đầu tư những năm gần đây là chúng ta hay đầu tư vào thị trường chứng khoán, trái phiếu, cổ phiếu, Bitcoin, tiền ảo vân vân. Thực tế thì những thị trường này có mức độ bất cân xứng thông tin vô cùng lớn dẫn đến hệ quả là rất nhiều cá nhân chuộc lợi ở từ chúng. Chúng ta chỉ nhìn vào những con số từ báo cáo tài chính chứ không hề biết thực sự bức tranh tài chính của công ty có màu hồng như vậy không? Kể cả có các công ty kiểm toán đã phê duyệt thì chúng ta cũng phải phòng ngừa trường hợp công ty kiểm toán chống lưng giúp đỡ họ làm giả báo cáo tài chính. Đã có rất nhiều các trường hợp như vậy rồi, hay là chỉ cần vài cuộc kêu gọi đầu tư là chúng ta đã có thể sẵn sàng nghe theo mua bất kỳ cổ phiếu trái phiếu nào. Các thị trường có sự bất cân xứng thông tin lớn có thể là cơ hội cho các bạn kiếm tiền, nhưng cũng sẽ là rủi ro để các bạn mất hết tiền. Vì vậy bằng mọi cách, chúng ta phải thật tỉnh táo và thu hẹp khoảng cách thông tin. Khi đó chúng ta sẽ trở thành một nhà đầu tư sáng suốt.