[0:08]Evet dostlar herkese tekrardan selamlar. Nereye geldik Divan Edebiyatına. Şimdi aslında Divan Edebiyatı bizim için şöyle bir önem kardeşlerim. Yani tamamen ağır, tamamen babaların olduğu yer. Nasıl mı? Şöyle. Şimdi klasik edebiyat burası. Yani daha çok ağır olan bir dönem. Mesela bu biz Divan Edebiyatını şöyle açıklıyoruz kardeşler. Mesela burada şairlerin tüm şiirlerini topladığı kitaplar var. Biz bunlara divan adını veriyoruz. Hatta halk edebiyatı da cönk diyorduk ya ondan dolayı da buna Divan Edebiyatı adı verilmiştir. Ve Divan Edebiyatının özellikleri neler hocam? Bak şimdi bütün özelliklerini bilmek zorunda değilsin. En göze çarpan, en önde gelen özelliklerini bilsen yeter. Mesela Arap ve İran edebiyatı etkisindedir. Tamam. Arapça ve Farsça ve Türkçenin karışımından doğan Osmanlıca burada esas alınmaktadır. Şiirde biçim önemsenmiştir.
[1:20]Ve kardeşlerim burada şiirlerde başlık kullanılmamıştır. Şiirler yazıldığı özellikler bakımından türün adını almış. Gazel, kaside gibi. Sonra göz için kafiye var. Yani kulak için yok. Sonrasında da burada söz sanatlarına bolca yer verilmiş. Beyitler kullanılmış, aruz ölçüsü var. Zengin yani şunu bil. Halk edebiyatı hep en basitini kullanıyordu ya. Divan edebiyatı da bir ona nazaran tam tersi en ağır olanlarını kullanacak. He o zaman Divan Edebiyatı kafiyeyse en üstü ne? Zengin. Beyit, aruz en ağır olanlarını kullanacak. Anladım hocam. Halk edebiyatından farkı en ağır olması. Ve ayrıca burada sanatçılar halk edebiyatından farklı olarak bir özellik geliştiriyorlar. Son dörtlükte veya beyitte mahlas kullanıyorlar. Yani kendilerine bir takma isim kullanıyorlar. Ve Divan Edebiyatında şöyle bir durum var kardeşlerim. Mesela bu edebiyatın felsefesi beşeri aşk yani bir kadına ya da erkeğe duyulan aşk değil, aslında mecazi aşk var. Allah aşkına kavuşmak var. Ve burada beşeri aşk da var ama beşeri aşkta da mazmunlar çok kullanılıyor. Nedir hocam? Şu. Yay dediğim zaman sevgilinin kaşları. Kılıç dediğim zaman sevgilinin gamzesi. Ok sevgilinin kiprikleri. Gonca ağzı. Lal ya da şeker dudağı. Buradan pislik yerine doğru gidiyor gibi duruyoruz. Gitmeyeceğim. İnci dişleri. Servi boyu. Gülse gül cemalinizden kaynaklı. Yani yüzünü kasteder. Hocam önemli mi? Belki şıklara koyabilir. En azından kenara bir not alın. Peki hocam, ee Divan Edebiyatında nazım şekilleri var. Şimdi nazım birimi beyit olanlar. Aşağıdakilerden hangisi Divan Edebiyatının beyitlerle oluşturulan nazım birimidir? Gazel, kaside, mesnevi, kıta, müstezat. Bunların en önde geleni ise gazel ve kaside. Dörtlüklerle oluşanlar rubai, murabba, tuyuğ, şarkı. Buna en önde geleni rubai ve tuyuğ. Hocam bentlerle oluşan terkibibent, terciibent. Buradan şöyle bir soru gelebilir. Aşağıdaki verilen türlerden hangisi Nazım birimi bakımından diğerlerinden farklıdır diye sorabilir. Bu tablo gözünün önünde dursun. Geldik. Şimdi beyit olanları işleyelim. Gazel, kaside, mesnevi, kıta, müstezat. Bak. Gazel genellikle sevgiliden, aşktan, şaraptan, eğlenceden söz eden nazım şeklidir. Beyit sayısı 5-15 arasındadır. Ve kafiye düzeni ilk beyti aa, sonrakiler ba, ca, da yani ikinci mısralar hep aynı devam eder. He. Gazelin ilk beytine matla, son beyitine makta adı verilmektedir. Ve şairin adının geçtiği beyite taç beyit, en güzel beytine Beyt'ül Gazel denir. Bu beyte Şah beyit de denir.
[5:21]Konu bütünlüğü olan gazellere yek-ahenk gazel adı verilir. Aynı söyleyiş güzelliğine sahip olduğu gazellere yek-avaz gazel denir. Bu çok önemli değil. Peki hocam gazelleriyle tanınan Fuzuli, Baki, Nedim. Anladım. Hocam buradan ne sorusu gelir? Sana şöyle bir soru gelir soru bankasında. Aşağıdaki cümle, aşağıdaki beyitlerden hangisi bir gazelin ilk beyti olabilir?
[6:27]Yazdığın aa, ba, ba ne oldu? aa olarak kodlananı işaretlersin. Anlaştık. Böylelikle soruyu da söylemiş olayım. Kaside. Divan Edebiyatında gazelden daha büyük bir ölçüme sahiptir. Nasıl mı? Gazel 5-15 beyit, bu ise 33 ve 99 beyit arasında. Bu daha çok din ve devlet büyüklerini övmek, yüceltmek amacıyla yazılan bir tür ve kafiyedenişi yine gazelinki gibi. aa, ba, ca yani ikinci mısralar aynen tekrar ediyor. Ve Kaside'nin en güzel beytine beyt'ül kasid deniyordu ya. Bak az önce göstereyim. Şurada burada da Beyt'ül Kaside, Beyt'ül kasid deniyor. Dize ortalarına kafiyeli olan kasidelere musammat kaside denir. Bunun da hani gazelde en ünlü kişi işte Nedim, Fuzuli gibiydi ya. Burada da Nef'i, Baki, yine Fuzuli'miz var. Peki Aker hocam, kasidelerde durum ne? Bak Kaside'nin bölümleri var. Nesib yani teşbib bölümü. Bu asıl konuya geçmeden önce bayram ya da mevsim tasvirlerinin yapıldığı bölümdür. Tamam. Nesibte işlenen konulara göre de değişiyor. Nedir? Bahariyye: bahar tasviri, ıyddiyye: bayram tasviri, şitaiyye: kış, rahşiyye: atalar, ramazaniyye: ramazan tasviri, saffiyye: yaz mevsimi. He. Peki ikinci bölüm girizgah. Yani konuya giriş için bir veya birkaç beyitten oluşan geçiş bölümüdür. Methiyye: övülecek kişinin özelliklerinin sıralandığı bölüm. Başkasını övme. Fahriyye: kendini övdüğü bölümdür.
[8:21]Tegazzül: kasidenin içine gazel sokuşturmak. Taç beyit: şairin mahlasının geçtiği yerdir. Dua ise önce Allah'a, sonra peygamberlere, kasidenin yazıldığı bir kişiye de iyi dileklerde bulunulur. Peki hocam Kaside'nin özelliklerini biliyoruz da Kaside'nin önemli olan maddelerinden biri şu. Divan Edebiyatı bizim için önemli biliyorsunuz. Hocam Kaside'nin türleri var. Tevhid Allah'ı övdüğümüz. Münacaat Allah'a yalvarmak ve ona dua etmek. Naat peygamberimizi övmek. Mehdiye: devrin ileri gelen adamlarını övmek. Hicviye: devletin ve o dönemki yöneticileri eleştiren kasidelerdir. Ve Şimdi kardeşlerim, bakın. Burada mesnevi nedir hocam? Mesnevi şu. İran edebiyatından edebiyatımıza girmiştir. Ve beyitler arasında anlam bütünlüğü olan türdür. Beyitlerle oluşan türler arasında. Ve burada kardeşlerim olaylar anlatılır. Yani bir hikayeleştirme vardır. Ve konuların işlendiği en uzun divan edebiyatı türüdür. Aşağıdakilerden hangisi Divan Edebiyatının en uzun nazım birimidir? Cevap mesnevi. Ve aruzun kısa kalıplarıyla yazılırken her beyit kendi içinde kafiyelidir. aa, bb, cc gibi. Ve beyit sınırlaması yoktur kardeşlerim. Mesnevi'nin de tabii bölümleri var. Atıyorum dibace: önsöz, tevhid: Allah'ın varlığı ve birliği, münacaat: Allah'ın vasıflarının övüldüğü, naat: peygamberimizin övüldüğü, miraciye: peygamberimizin miraca çıkması olayının anlatıldığı bölüm. Ve medhiye'i çiharyarı guzini: dört halifemizin övüldüğü bölüm. Asıl konu ve son söz. Şimdi burada şunu bilmenizi istiyorum. Türk edebiyatında yazılan ilk mesnevi Yusuf Has Hacip'in Kutadgu Bilig adlı eseridir. Bilginiz olsun. Peki hocam Türk edebiyatında önemli mesneviler neler? Hani aşağıdaki eşleştirmelerden hangisi yanlıştır veya doğrudur diye sorabilir. Atıyorum Ahmedi İskendername, Süleyman Çelebi Mevlit, Şeyhi Harname, Nabi Hayrabat ya da Hayriye. Ki ilk çocuk kitabı satılır Hayriye 17. Yüzyıl. Fuzuli Leyla ile Mecnun, Şeyh Galip Hüsnü Aşk, Şeyyad Hamza Yusuf u Züleyha, Gülşehri Mantıku't Tayr, Yusuf Has Hacip Kutadgu Bilig, Aşık Paşa Garipname, ve Mevlana'nın mesnevisi. He. Peki hocam küçük bir hatırlatma. Bir şair hani mesnevi çok uzun ya kardeşim benim.
[11:31]Bir şair beş tane mesnevi bir araya getirdiğinde ne oluyor değil mi? Bambaşka bir boyuta dönüşüyor. Beş tane mesnevinin bir araya gelmesinden doğana da hamse diyoruz kardeşler. Ve Türk Edebiyatında hamse yazan ilk kişi Ali Şir Nevai olarak bilinmektedir. Peki mesnevilerde konular farklı olabilir mi hocam? Değişir. Bak aşk Leyla ile Mecnun. Din tasavvuf Mevlit. Didaktik ahlaki hayriye hayrabat. Savaş ve kahramanlık Gazavatname. Bir şehir anlatılıyorsa Edirne Şehrengizi, İstanbul Şehrengizi deriz. Mizah Harname. Şimdi
[12:10]Müstezat nedir hocam? Müstezat şu. Bir gazelin her dizesine kısa bir dize eklenerek oluşturulan şiir biçimidir. Eklenen kısa dizelere ziyade denir. Yani anında şu kardeşlerim.
[12:30]Bir uzun bir kısa, bir uzun bir kısa. Okay. Kıta beyit sayısı 2-16'dır. İlk a, ilk a, ilk a şeklinde gidecek. He. Hocam o zaman gazel, kaside.
[12:49]Kıta, müstezat ve mesnevi. Şimdi bunları kısacık bir toparlayalım hocam. Dağılmadan. Bak şimdi dönüyorum. Hemen toparlayalım. Gazel 5-15 beyit, aşk, şarap, kahramanlık. aa ilk beyit matla, son beyit makta. Beyt'ül gazel en güzel. Taç beyit övülen bölüm. Geçelim. Kaside 33-99 beyit. O dönemin devir büyüklerini ya da din büyüklerini övmek için yapılır. Naat, metiye, fahriye. Hem türlerini hem de bölümlerini bileceğiz. Doğru mu? Naat mesela peygambere karıştırabiliriz. Mesela atıyorum işte münacaat ya da fahriye bölümü neyi anlatır? Kendini övdü. Methiye bölümü neyi anlatır? Övülecek kişiyi. Bunu bilmeniz lazım. Mesnevi en uzun nazım biçimi olduğunu, olay akışı olduğunu, aruzun en kısa kalıplarını kullanıldığını ve geliyorum kıta. Kıtanın özelliklerini bilmeniz lazım. İşte atıyorum 2-16 gibi. Müstezatın ne olduğunu biliyoruz zaten. Gazele bir tane küçük beyit yerleştirerek olandı. O kıtaydı. Özür diliyorum. Kıtaydı. Müstezattı. Gazele küçük bölümler. Ben de karıştırdım. Gazele küçük bölümleri yerleştirerek müstezattı, ziyadeydi. Kıta da 2-16 arasında değişiyordu ve ilk a, ilk a, ilk a şeklindeydi. Şimdi burada açık konuşayım. Müstezat geç, kıtayı geç. Gazelle kasideyi bil. Kasidenin de türlerini bil kardeşim benim. Bu benim için önemli. Sınavda en gelebilecek baba yer. Unutma. Tamam. Ve hocam müstezatla ilgili ne bileyim ya da kıtayla ilgili diyorsan onu da sadece şunu bilmen yeterli. Gazele kısa şeyler eklenerek kısa cümleler, beyite müstezat. İlk a 2-16 dediği zaman da kıta. Tamam bu kadar. Ziyade neydi hocam? O kısa müstezattaki o kısa beyitlerdi. Nazım birimi dörtlük olanlar rubai. Tuyuğ değil mi? Bunlar önemliydi. Rubai İran edebiyatından Türk Edebiyatına geçmiştir ve tek dörtlükten oluşuyor. Kafiye şeması aa, xa. Ve İran edebiyatında Ömer Hayyam'ken bizim edebiyatımızda ise Mevlana. Ve Yeni Türk Edebiyatında yani tanzimattan sonraysa Yahya Kemal ve Arif Nihat Asya. Hocam Ömer Hayyam'dan bak çok güzel bir dörtlük var. Şu dünyada üç beş günlük ömrün var. Nedir bu dükkanlar bu konaklar? Ev mi dayanır bu sel yatağına? Bu rüzgarlı yerde mum mu yanar? Şimdi gel. Tuyuğ. Tuyuğ da halk şiirindeki maninin etkisiyle ortaya çıkmıştır bir nazım biçimi. E maninin o zaman nazım şekli neydi? aa xa kafiye düzeni ve tek dörtlükten oluşuyor. Tamam. Peki hocam çağatay ve azeri lehçeleri yaygın mı? Evet. Bak.
[16:13]İran derse rubai. Mani. Çağatay lehçesi gibi şeyler derse tuyuğ. Ve Kadı Burhanettin tuyuğun en önemli temsilcisidir. Peki Hocam. Murabba. Murabba kardeşlerim şöyle. Dörtlüklerden oluşuyor. Yani tuyuğ ve rubai gibi tek dörtlükten oluşmuyor. En az üç, en fazla yedi bentten oluşuyor. aa ya da bb ya da cc şeklinde. Murabba'nın en ünlü adamıysa Taşlıcalı Yahya Bey. Şarkı. Şarkı zaten biliyoruz. Lale Devrinde Divan Edebiyatında Türkler tarafından. Şarkı deyince aklına zaten zevk, sefa, aşk gelsin. Her dördüncü dizenin sonunda aynı cümle tekrarlanır. Buna da kavuştak yani nakarat adı verilir ve Divan Edebiyatına en ünlü kişiyse Nedim'dir. Ama ilk şarkı yazansa Naili'dir. En çok şarkı yazan Enderunlu Vasıf'tır. En başarılı şarkı yazan Nedim'dir. Buna dikkat et soruları çözerken. Hocam. Peki Nazım birimi bent olanlar Terkibi bent ve tercihi bent. Bak durum şu. Konu bakımından ikisi de aynı. Hımm. Diğer özellikler hocam. Bentler 5-12 arası. Tamam. Eyvallah. Eyvallah. Eyvallah eyvallah. Bak her bentin sonunda vasıta beyiti verilen bir beyit bulunur. Tercihi bentte ise her bentin sonunda vasıta beyiti değişmez. Ama burada vasıta beyiti değişir. He. Hocam o zaman aralarındaki en önemli fark Terkibi bentte vasıta beyiti değişir. Tercihi bentte değişmez. Tık bitti. Peki hocam Divan Edebiyatı'nda bir de nesirler var. Onlar nedir? Bak. Burada tezkire.
[18:32]Tezkire şairlerin hayatlarının anlatıldığı kitaba denir. Şairler tezkiresi. Anladın mı? Bak burada tarih yani vekayin-nâme. Naima tarihi, Peçevi tarihi gibi örnekleri verebiliriz. Sefaretname. Mesela 28 Mehmet Said Çelebi Paris'e gittiğinde orayı yazıyor. Seyahatname Evliya Çelebi gezip gördüğü yerleri anlatıyor. Siyasetname Yusuf Has Hacip Kutadgu Bilig gibi devlet büyüklerine sunuluyor. Münşeat mektuplardan oluşuyor. Değil mi? Fuzuli'nin Şikayetname'si. Nabi'nin Münşeat'ı. Kıssası Enbiya peygamberler anlatılıyor onların kıssaları. Hazret Siyer Hz. Muhammed'in hayatını anlatıyor. Değil mi? Surname Şehzadelerin düğünleri gelinleri anlatılıyor. Şehrengiz şehirlerin güzellikleri. Gazavatname din uğruna üzerine gidilen gazalar anlatılır. Habname görülen bir rüya anlatılıyor. Veysi'nin Habname'si. Fütüvvetname ahiliğin ve erkanın edep adabı anlatılır. Pentname öğüt vermek amacıyla yazılıyor. Mersiye ölen kişinin arkasından yazılır. Lugaz herhangi bir nesne ya da varlığı anlatmak bardak gibi. Muamma Divan Edebiyatı'nda konusu insan ismi olan bir bilmecedir. He. Hocam o zaman Divan Edebiyatı'nda bayağı bir tür var. Ama bunların önde gelenleri de var. Şimdi gelin bir sonraki videoyu açın. Bir sonraki videoda Divan Edebiyatının bu özellikleri ve türlerinden soru gelmiş mi ona bakalım ve sanatçılarını işleyelim. Hadi gelin.
