[0:00]Sevgili izleyiciler, İran Devrim Muhafızları Ordusu, Amerika Birleşik Devletleri ve İsrail'in saldırıları nedeniyle küresel petrol arzının önemli bölümünün geçtiği stratejik Hürmüz Boğazı'nı kapattı.
[0:14]Ticari gemi trafiği yoğun şekilde devam ettiği Hürmüz Boğazı'nda, ancak bazı konteyner gemilerinin Umman Körfezi ve Hürmüz Boğazı'ndan U dönüşü yaptığı görüldü.
[0:29]Bazı ticari gemilerse Körfez'de beklemeye geçti. Hürmüz Boğazı neden önemli? Şimdi ne olacak? Yeni saatte bu başlık üzerinden ilerleyeceğiz.
[0:37]Konuklarımız olacak elbette. İstanbul Aydın Üniversitesi öğretim üyesi Doktor Sayın Canan Tercan stüdyo konuğumuz. Sayın Tercan, iyi pazarlar, hoş geldiniz.
[0:46]İyi pazarlar. Sağ olun. İyi yayınlar Tunç Bey. Şimdi isterseniz şöyle giriş yapalım. Bu savaşın bize maliyeti ne olacak? Yani bize derken tabii küresel anlamda soruyoruz.
[0:59]Hele hele ki Hürmüz Boğazı'nın da kapatılmasıyla birlikte işin rengi biraz daha kriz boyutuna geldi. Yarın pazartesi piyasalar ne olacak mesela, değil mi?
[1:08]İsterseniz Hürmüz Boğazı'nın öneminden bahsederek açalım sohbeti.
[1:12]Şimdi Hürmüz Boğazı tabii ki zaten ekranda da vermişiz. Dünya toplam petrol ticaretinin %20'si, deniz yoluyla taşınan petrolün %30'u. Şimdi Hürmüz Boğazı'nın kapanması demek Suudi Arabistan'da yan bu limanı var.
[1:25]Oraya yönelmesi demek. Dolayısıyla Suudi Arabistan biraz daha önem kazanacak. Petrol nakliyatında ve tabii ki LNG nakliyatında.
[1:33]Ancak ben bu sürenin çok fazla devam edeceğini zannetmiyorum. Neden? Şimdi Amerika Birleşik Devletleri bir ülkeye girerken ya da herhangi bir savaş başlarken ne olur?
[1:43]Bunun çok daha öncesinde ekonomik altyapısı hazırlanır. Ülkeye giriş stratejisi, süreç ve çıkış stratejisi.
[1:50]Bunun ekonomiye yansıları hangi ülkeler nerelerin yanında olur? Satranç tahtası gibi, 5 hamle sonra ne olur, 10 hamle sonra ne olur? Bunların pazarlıkları çok önceden yapıldığı için ben açıkçası İran operasyonun nokta operasyonu şeklinde ilerleyeceğini düşünüyorum.
[2:03]Hamane'ye gitti. Dün de canlı yayınlarda bunu söylemiştik. Aslında süreç Cenevre'de başladı. Cenevre'de başlayan süreci biz nerede gördük? Hemen oradan bir sonuç çıkmadı.
[2:11]Eğer sonuç çıksaydı Donald Trump diyecekti ki bu savaşı da bitirdim. Demedi. Ya da işte çok iyi gidiyor, bekliyoruz, ekibimiz çok iyi çalışıyor.
[2:20]Donald Trump'ın söylemiyordu. Fakat böyle bir söylem yapılmadı. Hemen ertesi günü biz neyi gördük? Haritamız var mı?
[2:27]Evet. Hemen ertesi günü biz neyi gördük? Afganistan Pakistan çatışmasını gördük. Bu Afganistan ve Pakistan çatışmasıyla birlikte süreç zaten kendini gösterdi.
[2:37]Çünkü biliyoruz ki İran'ın en büyük ekonomik dayanaklarından bir tanesi Afganistan'dı, bir tanesi neresiydi? Ermenistan'dı, bir diğeri de tabii ki Venezüella'ydı.
[2:49]Ve Donald Trump bu ülkelere girmeden önce İran'ı zayıflattı. Afganistan'a operasyon yapılması, evet harita gelirse birazdan daha detaylı anlatırız.
[3:00]Afganistan'a operasyon yapılması neyi engelledi? Şimdi Afganistan'dan sonra iki ayda defaatle söylenen bir söz var. Neydi bu? İran'a bir operasyon yapılırsa,
[3:07]Afganistan İran'ın yanında yer alacaktır. Şimdi Afganistan'ın askeri deneyimine de güvenen İran kendi füzelerine de hesaba katarak biraz daha güçlü olmayı hedefledi.
[3:20]Ancak tabii ki plan o kadar teşekküllü yapılmıştı ki hemen öncesinde Afganistan'da bir savaş ilan edildi Pakistan'la birlikte.
[3:30]Akabinde zaten biz CNN ekranlarında da defaatle dedik ki muhtemelen ya bu gece ya yarın İran'a operasyon başlayacak ve arkasından başladı. Yani biz bu süreci aslında Cenevre süreciyle ilişkilendirebiliriz.
[3:41]Evet, peki. Bu arada sevgili izleyiciler, İstanbul Topkapı Üniversitesi öğretim üyesi Profesör Doktor Sayın Kerem Alkin de yayınımıza katıldı. Sayın Alkin hoş geldiniz.
[3:52]Hoş bulduk. Sayın hocama da saygılar sunuyorum.
[3:55]Teşekkür ederiz. Sayın Alkin şimdi Hürmüz Boğazı kapanırsayı hep konuştuk savaş öncesi ve çatışmanın başladığında ve kapandı. Şimdi dünya ekonomisini konuşalım.
[4:09]Elbette. Öncelikle bir kere acaba bu savaş niye bu noktaya geldi? Çok kısa bir hatırlatma yapayım. Ekonomist olsam da dünya ekonomisini ilgilendiren boyutu itibarıyla.
[4:20]Başından itibaren Amerika Birleşik Devletleri aslında İran'la masada beş konu konuşmak istiyordu. Bu beş konunun ilki Rusya'yla olan irtibatını kesmesi.
[4:36]Yani Rusya'nın Ukrayna Savaşı'nı devam ettirmesi için zaman zaman sıkıştığında Rusya'ya mühimmat, bomba, drone, insansız hava aracı, bunların temininde İran'ın artık belli bir rol üstlenmemesi ve Rusya'yla olan ilişkilerini kesmesi.
[4:55]Birinci talep buydu. İki Çin'e bu petrolü vermeyeceksin. Dolayısıyla da Hürmüz Boğazı çünkü Hürmüz Boğazı'ndan geçen İran petrolünün %89'u Çin'e gidiyordu.
[5:07]Diyordu ki Amerika, Çin'e o petrolü vermeni istemiyorum. Ben sana yeni adresler göstereceğim. Bu petrolü Çin'e verme, Hindistan'a ver veya benim işaret edeceğim başka ülkelere ver.
[5:18]İran buna da yanaşmadı. Bunu hiç gündem maddesi dahi yapmak istemedi müzakerelerde. Üçüncüsü biliyorsunuz vekil savaşçıları meselesi.
[5:30]Dediler ki bu bölgede bu zamana kadar desteklediğin, onlarca yıldır desteklediğin vekil savaşçıların var. İşte Hizbullah var, diğerleri var.
[5:39]Bunlarla olan irtibatını keseceksin. Bu vekil savaşçıları üzerinden Ortadoğu'yu karıştırma stratejini sonlandıracaksın.
[5:48]Buna da yanaşmadı. İran dedi ki ben bir tek nükleer silah meselesini konuşurum.
[5:56]Yani nükleer silah sahibi olacak mıyım, olmayacak mıyım? Nükleer süreci devam ettir. Çünkü İran sürekli olarak da ben nükleer silah sahibi olma niyetinde değilim.
[6:05]Ben bunu tamamıyla nükleer enerjiden yararlanmak için yapıyorum iddiasını da bu savı da ortaya koyuyordu. Son bir konuda biliyorsunuz 2000 kilometreye kadar ulaşan füze menzilini 300 kilometreye indirmesinin istenmesiydi.
[6:23]İran bunlardan sadece nükleer başlık veya nükleer meseleyi konuşmayı tercih ediyordu. Buralara kadar geldik. Şimdi İran'ın elindeki en kritik koz Hürmüz Boğazı'nın kapatılması.
[6:37]Hürmüz Boğazı'nın kapatılmasının özüne baktığınız zaman aslında Hürmüz Boğazı gemi geçişi açısından çok kolay, çok imkan sağlayan bir boğaz değil, zorlu bir boğaz, çeşitli yerleri sığ olduğu için.
[7:05]Dolayısıyla dünyanın belki de en büyük sayılabilecek okyanusu dahi geçen petrol ve doğalgaz tankerlerinin boyutlarını göz önünde bulundurduğunuzda Hürmüz Boğazı'nın o çok kritik yerine geldiklerinde 2700 metrelik yani 2.7 kilometrelik bir açıyla ya da bir hareket alanıyla ve sadece saatte 2 mil ancak giderek o tankerlerin oradan geçmesi gerekiyor.
[7:23]Dolayısıyla bu boyutuyla bakıldığında tankerlerin bu kadar ciddi manada yavaş hareket etmeleri gereken bir coğrafyada İran'ın orayı kapatması son derece kolay. Şimdi Hürmüz eğer bu krizin kalbiyse senaryo bir.
[7:40]Eğer bütün bu gelişmeler Sayın Hocamız zaten izah ediyorlardı. Tüm bu gelişmeler 2-3 haftalık bir kapanmayla sonuçlanırsa, yani 2-3 hafta içerisinde İran'da Hamane'den sonra gelecek olan yeni dini lider ve yeni yönetim diyelim, Amerika Birleşik Devletleri ile anlaşmaya karar verdi.
[8:02]O zaman 2-3 haftalık kapanmada petrol 85-90 doları bulur. Bir geçici şok yaşanır. Dolayısıyla yönetilebilir ama kırılgan bir süreç olduğunu ifade etmek lazım.
[8:18]Sayın Hocam ekrana yansıyan bir görüntü var müsaade ederseniz hemen onu da söyleyelim. Bir Kuveyt dron düşüşü şu an değil mi arkadaşlar?
[8:26]Evet, dronun düşme anı ekrana yansıdı. Sıcak görüntüler geldikçe elbette paylaşmayı sürdüreceğiz. Kuveyt dronun düşme anına ilişkin bu videoyu da paylaştık.
[8:42]Buyurun değerli hocam. Zaten şu aralar biliyorsunuz bütün bu olaylar katman üzerine katman yaşanıyor. Bir örnekle izah edeyim. Eee biliyorsunuz Saddam Hüseyin seneler öncesinde 1995 Ağustos'unda Kuveyt'i işgal ettiğinde Irak'ın iddiası biliyorsunuz o o Sykes-Picot haritaları üzerinden aslında bir Irak toprağı olduğunu iddia ettiği Kuveyt'in adeta suni bir devlet olarak o coğrafyada oluşturulduğu iddiasıydı Irak'ın.
[9:21]Ve o yüzden de Saddam Hüseyin işgal etmek istemişti. Eee bu noktada da geçtiğimiz günlerde çok enteresandır. Bütün bu eee ABD İran gerginliğin tam tartışıldığı noktada birdenbire Suudi Arabistan'la Kuveyt arasında orada bir ada grubu var.
[9:40]O ada grubunun hemen üstünde ve denizin içerisinde önemli petrol ve doğal gaz yatakları söz konusu.
[9:46]Orada Irak dedi ki bu petrol ve doğal gaz yataklarında aranızda anlaşmanız beni bir ifade etmez. Benim için bir şey ifade etmiyor.
[9:55]1982 yılında anlaşmış olabilirsiniz ama benim de burada hakkım var dedi. Hatta Suudi Arabistan buna yönelik olarak çok sert bir açıklama da yaptı. Sen hangi gerekçeyle burada böyle bir hak talep ediyorsun diye.
[10:10]Şimdi bu senaryoda diyelim ki gerginlik devam etti, çatışma devam etti. Karşılıklı birbirine füze atışları devam etti ve bu Hürmüz Boğazı'ndaki kriz üç ay sürdü.
[10:23]Bu üç aylık kriz çok üzücüdür ki petrol fiyatlarının 90 dolarların üzerine kalıcı bir şekilde oturması anlamına gelir.
[10:35]Hı hı. Küresel enflasyon üzerinde artırıcı bir etkisi olur, hiç tartışılmaz ve dünya ekonomisindeki büyümeyi de 0.15 ile 1 puan arasında bir büyüme kaybı olarak etkileyebilecek Sayın Alkin bu senaryodan hareket edersek arkadaşlarımıza da demin KG olarak vermişti.
[10:55]Petrol krizi kapıda mı diye soruyorlardı. Artık kapıda mı değil kapıdan içeriye girdi desek herhalde abartmış olmayız.
[11:02]Çok doğrusunuz. Şu anda kapıdan zaten içeriye girmiş durumda. Dolayısıyla üç ay boyunca Hürmüz Boğazı'nın kullanılamayacak hale gelmesi dünya ekonomisi için bir ekonomik alarm seviyesidir.
[11:16]Ve şimdi tabii üçüncü ve hiç istemediğimiz senaryo, yani ABD İsrail İran gerginliği üç ayı da aştı.
[11:29]Yeni göreve gelecek olan dini lider belki de Ali Hamani kadar sert hatta ondan daha sert bir tutum içerisine girdi. İran son noktaya kadar istendiği kadar bu kadar bombalansın, bu kadar saldırıya maruz kalsın.
[11:43]Asla ne diyelim? Asla geri adım atmayacaktır anlamında bir tutum söz konusu oldu. Böyle bir durumda eğer bu gerginlik üç ayı aşarsa o zaman korkarım ki ham petrol fiyatları 100-110 dolar bandına oturur.
[12:00]Bütün bu gelişmelerin yanı sıra üç ayı aşan bir dönemde ne Kuveyt, ne Suudi Arabistan, ne Bahreyn, İran'ı geçtik zaten. Efendime söyleyeyim bütün bu Hürmüz Boğazı ve içeride Hürmüz o bölgede yer alan ülkeler hiçbir petrol sevkiyatını yapamadıklarından dolayı.
[12:20]Katar'da aynı anda sıvılaştırılmış doğal gaz sevkiyatını yapamayacak ve bu durumda ciddi bir tedarik zinciri kırılması yani dünya bu coğrafyadan yani siz de hep rakamları paylaşıyorsunuz.
[12:35]Hürmüz Boğazı dünyanın deniz petrol sevkiyatının %30'unun, efendime söyleyeyim sıvılaştırılmış doğal gaz sevkiyatının da en az %20'sinin gerçekleştiği bir coğrafya.
[12:49]Bütün bu Sayın Arkin sözü oraya hazır getirmişken eee küresel tedarik zinciri ve enflasyon nasıl etkilenir? İnsanlar küresel anlamda eee belki biraz sonra Türkiye özelinde de konuşabiliriz.
[13:03]Yansımaları ne kadar güçlü olur?
[13:06]20 dolarlık bir artış, şöyle diyelim her 10 dolarlık artış Türkiye'nin cari açığında yaklaşık olarak 2.6 milyar dolarlık ek yüke sebep olacak anlamına gelir.
[13:21]Dolayısıyla bütün bu gelişmeler ışığında petrol fiyatları 70 dolardan ilk etapta 80 dolara yükselerek belli bir süre 80 dolarda kalırsa bunun örnek vermek gerekirse Türkiye ekonomisi için yansıması 2.6 milyar dolarlık bir ek cari işlemler açığı yükü olarak ifade edilebilir.
[13:41]Şöyle bir hesap yapıyor uluslararası enerji ajansları. Petroldeki her küresel petrol fiyatlarındaki her 10 dolarlık artış küresel büyümede 0.2 ile 0.4 puan arasında düşüş, küresel enflasyon oranında 0.3 ile 0.6 arasında artış.
[14:03]Küresel ticarette 0.5 puanlık daralma ve özellikle ham petrol ithalatına bağımlılığı olan ülkelerde ki Türkiye bunlardan bir tanesi Gabar'da Türkiye'nin değişik noktalarında kendi petrolümüzü bulmak ve işletmek konusunda çok önemli adımlar atıyoruz.
[14:24]Çok sevindirici, heyecan verici adımlar atıyoruz ama Türkiye ekonomisinin büyüklüğünü dikkate aldığınızda ham petrol ithalatı kaçınılmaz bir ülkeyiz.
[14:34]Dolayısıyla bizde de ister istemez böyle bir fiyat baskısı yani 10'ar dolar, 10'ar dolar böyle bir artış ne yazık ki cari açımız üzerinde bir baskı oluşturacaktır.
[14:46]Petrol fiyatları artışı ülkelerin ve şirketlerin, hane halkının enerji faturasını büyütmeyecek. Aynı zamanda üretim, lojistik ve bir noktada baktığınızda küresel enflasyon baskısı arttığında dünya Merkez bankalarının da bu küresel enflasyonist etkiyi ham petrol fiyatlarındaki artıştan kaynaklanan bu küresel enflasyonist etkiyi yönetebilmek için para politikası tedbirlerini gözden geçirecekleri süreçleri de beraberince getirecek.
[15:18]Eğer bu iş çok uzarsa yani A B C senaryolarını konuştuk. 2-3 hafta, üç aylık bir kriz ve üç ayın üç ayı aşan bir gerginlik olarak baktığımızda bütün bu süreçler ham petrol fiyatlarında kalıcı bir fiyat artışı söz konusu olursa Merkez bankalarının bazıları, işte Amerikan Merkez Bankası, belki İngiltere Merkez Bankası, Japon Merkez Bankası bunların sıkılaştırmayı yani para politikasını sıkılaştıracak bazı adımlar attıklarını görebiliriz ki bu da zaten maalesef yine küresel talep ve küresel büyümeyi olumsuz yönde etkileyecektir.
