[0:00]Palawan is an indigenous ethnic group of Palawan Island, Philippines. They hunt wild animals using spears with a lethal poison at the tip. They catch fish by using a special root sap that is diluted in a shallow stream or river. In Puerto Princesa City, there is a place where you can take a glimpse of their way of life in a center for cultural sharing. Since 1976, different families of the tribe na po 'yung pumupunta dito para po magbenta ng products sa market hanggang sa na-organize po sila at sila na ngayon ay third and fourth generation ng tribe na nakapunta dito. So, what we have here is a livelihood program dahil nga po ang tribe's culture nila ay unti-unti na ring nawawala, it's because of life's modernization. So, sad to say, kailangan natin silang i-encourage to continue to practice. So through this livelihood program, we are able to encourage the younger generations to continue to practice 'yung mayamang kultura nila through a cultural sharing. So, this is not a show, it's a cultural sharing. 'Yung iba po sa kanila nag-i-stay ng 2 weeks or 1 month. Some are just 1 or 2 days, after po niyan babalik na po sila doon at mayroon namang bumaba dito. So, palitan lang sila. 'Yung iba po 'pag umuwi nila babalik din agad. So, they just come and go. Ang tawag po sa kanila ay Palawan, ganun din po ang tawag sa dialect nila Palawan din. 'Yung nasa board po ay Ibalnan. Ibalnan is the ancient alphabet of their tribe. Iba po siya sa alibata natin or baybayin. So, noong unang panahon, 'yan po 'yung ginagamit ng ancestors po nila. Okay? Magtikman. And hawakan niyo lang po ma'am. Ma'am sir ko narinig 'yung Tabon Man or Caveman? 'Yung sa history, sila po 'yung mga possible descendants, okay? So, ito po pinapakita niya ang isa sa pinaka-importanteng traditional product po nila, ang tawag ay bagkit. Ito po ay sap or dagta ng almasiga tree. Malaking puno po 'yun, tumutubo lang po siya sa higher elevation. So, sa simula ito sa sticky liquid, and then tumitigas lang po siya after 2 weeks or 1 month. Ito rin po 'yung main ingredients sa paggawa ng paints, varnish, fiberglass, nail polish at iba pang related product. Ma'am, may tanong ko kayo? Ah kasi 'yung sa amin, 'yung ganyan, ginagamit naman sa may tribes din kami doon. Mamang 'yan. Mamang 'yan? So, Pamindoro kayo ma'am. So, 'yun ganyan ginagamit nila. Ay hindi ko alam kung ganyan. Yes, it's claimable. Pwede siyang gamitin pampaningas. Oo, pampabango din siya. Parang incense. Okay. Another thing naman is their native bag or backpack. Sabi po niya, dito daw nilalagay ang mga products nila katulad po ng bagkit. So, kapag may laman po ito, tinatalian lang nila para hindi mahulog. Pag mabigat daw po, no problem. May head support sila to carry more weight. Kaya po nilang buhat ng 30 to 50 kilos akyat baba sa bundok. Saan po mabigat?
[3:03]40 kilos daw po 'yung kaya niyang buhatin. Okay? And then they have their own musical instruments. Ito po 'yung tinatawag na gimbal. Gawa po siya sa inukit na kahoy. Sa taas naman po ay animal skin. Balat po siya ng baka. So, yes. And sa likod naman ma'am, sir, may tinatawag din silang agong or gong. At kapag po ang sound ng gong ay nag-e-echo sa mountain, they believe that they can communicate sa spirit ng ancestors nila. Ang maliit naman po ay sanang, at 'yung mga 'yan ay 100 years old musical instruments. So minana po nila, pina-pass generation to generation. Ngayon po, i-play po niya 'yang mga 'yan. Ang whole set naman po na 'yan ay tinatawag nilang Basal.
[4:12]Okay. So, 'yan po 'yung basal. Pero sa tribe po nila, hindi sila sumasayaw to entertain tourists dahil po ang sayaw, rituals which are sacred. So ginagawa lang po kapag may prayers, kasal at Thanksgiving in their good harvest. Okay? Another musical instrument is their native guitar. Bago pa man tayo nagkaroon ng six string guitar, bago 'yung mga electric na 'yan, sila po ay mayroon nang dalawang string na gitara. Which is considered po 'yan as one of the first guitar in the Philippines. Ang tawag ay kujapi or kudyapi. So, two strings po 'yan. So, magshe-share sila ng music. Ang tawag po sa music na 'yan ay bagit. Ibig sabihin po no'n bird song.
[5:15]Okay. So, 'yan 'yung kanilang bagit or bird song. Karamihan po sa music nila more about nature. Katulad po no'n. This one naman po is aruding. It looks like very simple musical instrument pero maganda po 'yung sound nito. They play through vibration gamit 'yung mouth nila.
[5:34]Meron din 'yan sa mga Mamang 'yan. Anong tawag nila diyan ma'am? Kinabong. Kinabong? Wow! So, almost the same pala 'no 'yung mga Mukha magkalahi lang din 'yan sila noong panahon. Ganyan ang ayaw. Ganyan ang ayaw. Way back in the mountain mga ma'am, sir, sila po ay mga hunter gatherer din.
[6:06]Source of living po nila ay pagtatanim at pagha-hunt ng wild animals. So, ito po 'yung kanilang hunting pose. Ito po 'yung kanilang mga sibat na 100 years old na. So, minana pa po nila. Ito pong isa is called Surayap. Special spear po nila itong Surayap. Kapag may target sila, they throw it from a distance. Kapag tinamaan po nila 'yung hayop, 'yung metal nito, babaon siya dahil may hook. So, 'yung target kapag tumakbo, maghihiwalay ito. Habang tumatakbo po siya, may possibility na sasabit ito sa mga puno. So hindi na makakaalis 'yung target. Kapag halimbawa na-trap na 'yung target, gagamitin nila 'yung isa. Pang follow up po nila itong ligid. So, ito po ay pinapa-pass nila generation to generation. Okay? And then, ayan. So, 'yun 'yung tampyos nila. Halimbawa nag-response sa kanila 'yung bird, they will prepare the blow dart. 'Yung tinatawag nilang sapukan. Sa ibang tribe po, pana or bow and arrow. Sa kanila 'yan po 'yung ginagamit nila blowgun or blowdart. So, ngayon po ipapakita nila kung paano ito gamitin. Panoorin niyo po sila. 'Yung target is the drawing pig on the board. Woo! Okay.
[7:31]So, ganyan po sila mag-shoot ng target. Yes, they can hit target than that. Mga 30 meters po ay ang kaya ng kanilang blowgun. And ma'am, sir, whenever they have big animals, naglalagay po sila ng lason sa dulo ng bala nila. Which is nanggaling naman 'yun sa mga plants or trees. So, ito po 'yung kanilang main ingredient sa paggawa ng lason. Ang tawag po nila diyan ay dita. So, 'yung dagta niyan ma'am kino-collect nila. Hinahalo sa ibang plants and cook it in a slow fire para maging effective. The poison is powerful. Halimbawa 'yung bala may lason 'pag tinamaan ko ang target in just a matter of a minute patay agad 'yung target. So, para makain nila 'yung meat, they just simply wash it with running water and then the poison will disappear. So, 'yung nasa cream, 'yun 'yung mga bala na may lason. Yes. But dito, they don't shoot animals anymore as they have good share with the livelihood project. Whatever donations they have, every products pictures na nabibili, may share sila doon. So, they can now buy foods in the market. So, katulad nga ng sabi ni ma'am kanina, dati maliit lang itong village na 'to. Good to say through the donations of the people na nalikom natin, nagkaroon na po tayo ng mas malawak na village at nakapatayo na rin po tayo ng ilang bahay. So, dati po halos isa o dalawang bahay lang 'yung nandito noon. Share share lang sila. So, ngayon we are able to build. Actually nasira nga po 'yung ibang house noong nagkaroon ng bagyo dito noon. 'Yung bato, metal, and then native cotton. So, 'yan po ay tinatawag nilang santikan.
[9:35]Sa amin naman ay kawawa 'yung ginaganon ma'am 'yung basa pa 'yun ah partida basa pa 'yan. So, ihihipan niya gamit 'yan dry grasses. Kapag morning kasi, lalo na kapag umuulan, nagmo-moist 'yung mga materials nila. Pero kapag during sobrang init naman, So, ito sila hindi sila permanent na nandito. Hindi ma'am. 'Yung iba ma'am nag-stay lang 'yan ng ilang buwan tapos uuwi na rin sila. Nakalaraang araw daw umuwi. May dumadating 'yan mga tribes na pumupunta dito. Oo. Pero hindi. 'Yung ginaganon ma'am. Kusan may dumarating ma'am, and we don't have other choice kundi tanggapin po 'yung mga dumarating. But sad to say po, marami nga sa kanila 'yung gustong mag-join kaya lang we can only accommodate few of them kasi hindi pa sapat 'yung ano 'yung Tsaka mawawala 'yung kultura 'yan kung dito na sila tumira lahat. Oo. Okay lang din sa kanila. Ayaw. Ayaw. Para ano sila para ipakilala 'yung culture. Yes, sa mga local and foreign tourists. Finally there's fire. Anong ulit 'yan, Miss 'yung ginamit niya? Makikita lang din. This is made of, this is, ano 'yan, ordinary metal and limestone. Flintstone. Flintstone. Makikita po ito around their village. Sana 'yung mga ano 'yung mga members of them. And ma'am sir, they also have a snake dito na pwede. Ito boss, ito 'yung mga bahay nila dati ganyan? Hindi po mas maliit. Mas maliit pa diyan? Ano 'yan? Baka or kalabaw? Ayun baka. So ito 'yung itsura ng mga bahay niyo doon. Gaano naman kalayo galing sa highway 'yung mga Ilang oras na lakad? Anim. Anim na oras na lakad. Pero nagha-hunting pa rin sila ngayon? May nahahanap pa rin? Opo. Baboy. Ah marami pang baboy ramo. How about 'yung ano 'yung unggoy? Marami pa din. Maraming unggoy doon. Pero hindi kinakain 'yung unggoy? Kinakain po. Kinakain din? Nagkaka-intindihan sila?
