[0:03]Dünyada kaç katman var? Dünyayı aslında bir futbol topuna benzetebilirsiniz. Ama aslında dünya kusursuz bir yuvarlak cisim değildir. Üstü ve altı daha düz, yassılaştırılmış bir küredir. Yerküre ortasında yani Ekvator'da dışa doğru kabarır. Üzerinde yürüdüğün, yaşadığın, hatta şu an adımını attığın kayalık zemin yer kabuğudur.
[0:42]Dünya birbirinden farklı katlardan oluşur. Hadi gelin, birlikte bu katmanları öğrenelim. Dünyayı hangi meyveye benzetirdin? Belki bir karpuz. Belki de bir elma. Aslında, eğer dünyayı ortadan ikiye kesmek mümkün olsaydı, tıpkı bir şeftaliye benzeyen görünüme sahip olurdu. Dünyanın katmanlarını kategorilendirmek gerekirse, dünyanın dışında olan katmanlara dış katmanlar, iç kısımda olan katmanlara ise iç katmanlar deriz. Hadi şimdi de iç katmanlardan başlayalım. En içte iç çekirdek, sonra dış çekirdek, onun üstünde ise manto tabakası bulunur. Dış katmanlarda yani dünyanın yüzeyinde ise karalar, kara katmanı, sular, su katmanı ve etrafında ise bir hava katmanı yani atmosfer bulunur.
[2:09]Bu katman dünyanın etrafını tıpkı ince bir battaniye gibi sarar. Bu katmana atmosfer adı da verilir. Dünyayı çevreleyen atmosfer tabakasında yaşamın sürmesini sağlayan çok önemli gazlar vardır. %78 azot, %21 oksijen, %0.93 argon, %0.04 karbondioksit. Hava katmanı kara ve su katmanı ile temas halindedir. Yani bir nevi arabulucudur. Bu nedenle toprakta ve suda hava bulunur. Peki biz canlılar dünyanın hangi katmanında yaşıyoruz dersiniz? Ben hemen cevap vereyim. Canlılar dünyanın dış katmanında yani yer kabuğunda yaşarlar. Yer kabuğu kayaç, toprak ve sudan oluşur. Yer kabuğunun çok büyük bir kısmı ise denizlerle ve okyanuslarla kaplıdır.
[3:28]Yer kabuğunun kalınlığı değişkenlik gösterir. Kıtaların altında ortalama 35 km kalınlıktadır. Ama okyanusların altına baktığımızda bu kalınlık 6 ile 10 kilometreyi geçmez. Peki şu an adımımızı attığımız yer kabuğundan dünyanın tam merkezine ne kadar uzaklık vardır dersiniz? Bu mesafe yaklaşık 6400 kilometredir. Hadi şöyle bir hesap yapalım. Eğer mümkün olsaydı ve hiç durmadan koşsaydık bu mesafeyi tam 53 günde yürüyebilirdik. Ayrıca yeri gelmişken şunu da belirtelim. İnsanların bugüne kadar açabildiği en derin delik yerin sadece 12 km altına inebilmiştir. Yani dünyanın merkezine daha çok yolumuz var.
[4:36]Kara katmanı. Kara tabakası yer kabuğunun sularla kaplı olmayan kısmıdır. Dünya üzerinde yeşil, sarı ve kahverengi görünen kısımlar karaları göstermektedir. Taş, toprak ve kaya gibi maddeler dünyanın kara katmanını oluşturur. Dağlar, çayırlar, ovalar kara katmanındadır.
[5:08]Su katmanı. Su katmanı sizce dünya üzerinde hangi renkte görünür? Evet bildiniz. Dünya üzerinde mavi renkte görünen kısımlar su katmanını göstermektedir. Okyanuslar, denizler, akarsular, göller,
[5:36]hatta yer altı suları ve buzullar dünyanın su katmanını oluşturur.
[5:48]Manto katmanı. Hadi gelin şimdi de Mantoya bakalım. Yer kabuğunun altında Manto adı verilen bir kayaç tabakası bulunur. Bu aslında dünyanın en geniş katmanıdır. Kalınlığını mı merak ettiniz? Yaklaşık olarak 2900 km. Manto çekirdek ile kabuk arasında yer alan bir katmandır. Kabuğun altındaki Manto öylesine sıcaktır ki bazı bölümleri eriyerek magma adı verilen yumuşak erimiş kayaca dönüşmüştür.
[6:36]Kabuğun altında yavaş bir biçimde hareket eden Manto, tabakaları dünya üzerinde hareket ettirmektedir. Evet evet yanlış duymadınız. Bunun sonucu olarak kıtalar da kımıldamaktadır. Bazı yerlerde tabakalar birbirlerini iterler. Bazı yerlerde ise birbirlerinden ayrılırlar. Bu hareket kıta kayması adıyla da bilinir. Size hemen bir örnek verelim. Kuzey Amerika'nın her yıl Avrupa'dan 3 cm uzaklaştığını biliyor muydunuz? Artık biliyorsunuz.
[7:23]Dış çekirdek.
[7:27]Dünyanın merkezine doğru sıcak ve sıvı haldeki demir ve nikel akıntısı dış çekirdek katmanını oluşturur. Dış çekirdek yaklaşık 2200 km kalınlığındadır.
[7:45]Dünya döndükçe metal küre ve sıvı kat farklı hızlarda hareket eder. İç çekirdek.
[7:58]Dünyanın merkezinde yani tam içinde iç çekirdek adı verilen büyük metal bir küre vardır. Genişliği 2500 km olan bu küre bir miktarda da nikel içerir. Dünyanın tam içinde dedik ya hemen sıcaklığını söylemem lazım. Bu kürenin sıcaklığı 6000 santigrat gibi inanılması gerçekten güç olan bir dereceye yakındır. Örneğin bu sıcaklık metalleri eritmeye yeter de artar bile. Ancak kabuk iç çekirdeği sarmaladığı için erimiş metal dağılmaz.
[8:47]Yani üzerindeki kayaların ağırlığı bu tabakayı sıkıştırarak sıvı değil katı bir kitle halinde almasına neden olur. DÜNYANIN KATMANLARINI HATIRLAYALIM!
