[0:00]Şu an Bulgaristan'a gittiğinizde fiyatların hem Euro hem de Leva cinsinden yazıldığını göreceksiniz. Çünkü Bulgaristan'ın 18 senedir beklediği şey şu anda gerçekleşiyor. 1 Ocak 2026'dan itibaren Leva tedavülden kalkıyor. Ve ülkenin resmi para birimi Euro oluyor. Fakat yapılan anketler gösteriyor ki insanların yarısından fazlası bunun olmasını istemiyor. Şöyle söyleyeyim, 8 Temmuz'da Euro'ya geçiş kesinleştikten sonra sokaklarda gösteriler bile düzenlendi. Peki, Bulgarlar Euro'yu neden istemiyorlar? Euro'ya geçmenin Bulgaristan için getirileri ve götürüleri neler? Bu videoda ana odağımız bu soru olacak. Tabii bunu cevaplarken Eurozone'un nasıl işlediğinden, Euro'ya geçiş için gereken şartlardan, Bulgaristan'ın ekonomi yönetiminden ve başka bir sürü şeyden bahsetmemiz gerekecek. Eğer bir gün Türkiye'nin Avrupa Birliği üyeliği ve Euro'ya geçişi konu olursa bizim de hangi aşamalardan geçmemiz gerektiğini bu videoda öğrenmiş olacaksınız. Euro kullanmak neden aslında sandığınız kadar iyi bir şey olmayabilir, bu videoda göreceksiniz. Biz fazla da uzatmadan ilk aşamadan, Eurozone'un ne olduğundan anlatmaya başlayalım. Tabii ki de ilk belirtmemiz gereken şey her Avrupa Birliği üyesinin Euro kullanmadığı, daha da doğrusu kullanmak zorunda olmadığı. Mesela eskiden Avrupa Birliği üyesi olan İngiltere hiçbir zaman pound'u bırakmamıştı. Veya şu an Avrupa Birliği'nin tam üyesi olan Danimarka da hiçbir zaman Euro kullanmamıştır. Bunlar kendi isteğiyle Euro'yu, Eurozone'u reddeden ülkeler. Bir de Euro kullanmak isteyen ama gerekli şartları karşılayamadığı için buna geçiş yapamayan ülkeler var. Geçen üstüne konuştuğumuz Yunanistan eskiden öyle bir ülkeydi mesela. Şu an üstüne konuşacağımız Bulgaristan için de aynısı geçerli. Kendileri 2007 yılında Romanya ile beraber doğrudan Avrupa Birliği tam üyesi oldular. Ve üye oldukları gibi Leva'yı bırakıp Euro'ya geçeceklerinin taahhüt de ettiler. Hatta o yılki Bulgaristan Maliye Bakanı Plemen Ores Harsky, hedeflerinin 2009 yılına kadar beş yakınsama kriterinin tamamına uymak olduğunu ve 2012 yılında da Euro'ya geçmek istediklerini söyledi. Fakat görüyoruz ki hedeflenenden ancak 14 yıl sonra ancak Euro'ya geçebiliyorlar. Peki neden bu kadar uzun sürdü? İki tane cevabımız var. Birincisi kriterleri karşılayamadılar. İkincisi ise ülke siyasetinde Euro'ya tepki oluştu. Biz önce karşılanması gereken kriterlere bakalım. Euro kullanmak mı istiyorsunuz? Borçluluk oranınız GSYH %60'ını geçmeyecek. Bulgaristan yıllardan beri bu kriteri karşılıyor. Şu an bile borçlulukları %24 civarında ki bu Avrupa ortalamasına göre çok iyi. İkincisi, kamunun bütçe açığı %3'ü geçmeyecek. Bulgaristan bu konuda da gayet başarılı. Üçüncüsü, uzun vadeli devlet tahvili faiz oranınız fiyat istikrarı açısından en iyi performans gösteren 3 Avrupa Birliği ülkesinin ortalamasını %2'den fazla geçmemeli. Bulgaristan 2007 yılında bunu da karşılıyordu. O zaman sınır %6.5 iken Bulgaristan'ın faiz oranları %4.7'ydi. Ee o zaman neden 14 yıldır beklediler diyeceksiniz? Çünkü 2007 yılında enflasyon kriterini karşılayamıyorlardı. O zaman için %3.2 enflasyon Eurozone'a girmek için eşik değerken Bulgaristan'ın enflasyonu %9.4'tü. Tabii bir tek enflasyonu istenen değere düşürebilmek için 14 sene beklemediler. Bunu zaten kısa bir sürede halletmişlerdi. Bu sürecin yılan hikayesine dönmesinin asıl sebebi tam da Bulgaristan üyeliğinden bir yıl sonra Euro bölgesinde borç krizinin patlak vermesi. Bu süreçlerde Yunanistan'ın geldiği hal görülünce Bulgaristan siyasetinde de Euro karşıtlığı yükselmeye başladı. Ayrıca Avrupa Birliği Yunanistan'dan yedikleri gol sonrasında Euro bölgesine alımlarda daha temkinli olmak istedi. Bu ikisi birleşince de süreç uzadı haliyle. Neyse, günün sonunda Euro'ya geçmek isteyen bir ülke tüm şartları karşıladıktan sonra iki senelik bir staj dönemi yapmak zorunda. Buna da E.R.M. II diyorlar. Yani Exchange Rate Mechanism. Bu ne diyeceksiniz? Adı üstünde döviz kuruyla alakalı. Temel şartlar karşılandıktan sonra aday ülkenin para birimi ile Euro arasında bir kur değeri belirleniyor. Ve deniyor ki kardeşim siz iki yıl boyunca kendi para biriminizi bu değerin %15 üstüne veya %15 altına düşürmeyin. Bunu da becerirseniz sonrasında tamamen Euro'ya dönüşümünüzü tamamlarız. Şimdi buraya iyi dinleyin. Normalde epey uğraş gerektiren bu son aşama Bulgaristan için hiçbir şey ifade etmiyordu. Çünkü aslında Euro yıllardır Leva'ya sabitlenmiş durumda. 1 Euro 1.96 Bulgar Levası'na eşit. Bulgaristan Merkez Bankası piyasaya sürdüğü her leva için kasasında Euro tutmak zorunda. Bu da aslında serbestçe para politikası yapmalarını epey bir engelliyor. Yani aslında Euro'ya geçmeleri başka bir ülkeye nazaran epey kolay vaziyette.
[4:15]Ve ekonominin üstünde de çok az etkisi olacak. Eee o zaman Bulgaristan halkı neden Euro'dan hala bu kadar korkuyor diyeceksiniz? Size anlatacağım. Ama öncesinde çok kısa neden Leva'nın Euro'ya sabitlendiğine bir bakalım. Bulgaristan 1996-1997 yılları arasında ağır bir ekonomik kriz yaşıyor ve hiper enflasyonist bir ortama giriyor. Aylık enflasyon %242'lere kadar çıkıyor. Düşünsenize bugün 100 lira olan bir ürünü bir ay sonra 342 liraya alıyorsunuz. Bu enflasyon bir yıl boyunca devam ederse 100 liralık ürününüz 256 milyon 34.800 TL oluyor. Bu hesaplamayı yaptım ki Bulgaristan'ın düştüğü durumu vahametini anlayın. Para pul oluyor. Kimse elinde Leva tutmak istemiyor. O yüzden de herkes o yıllarda Alman Markı alıyor. Ekonomi Alman Markı üzerinden dönmeye başlıyor. Bulgaristan devleti de bir türlü Leva'ya olan güveni tahsis edemeyince artık en son çare şunu diyorlar. Tamam biz kafamıza göre para basmayacağız. Artık bastığımız her Leva için de Merkez Bankası'nda Mark tutacağız. Yani Leva'yı Mark'a sabitleme kararı aldık. Bu karardan sonra enflasyonda bıçak gibi kesiliyor tabii. İşte 97 yılında Mark'a sabitlenen Leva, 99 yılında Mark'ın Euro'ya dönüşmesiyle de Euro'ya sabitlenmiş oluyor. Ve günümüze kadar da bu şekilde geliyor. Şimdi bir anlığına biz Bulgaristan'ın bu sabit kur rejimi hikayesini unutalım. Ve sanki Bulgaristan Merkez Bankası'nın aynı Türkiye'deki gibi serbestçe hareket edebildiğini düşünelim. Böyle bir durumda Bulgaristan'ın Euro'ya geçmesi onlardan neler götürürdü? En basiti politika faiziyle oynayıp ekonomiyi ısıtma veya soğutma güçlerini kaybederlerdi. Kendi para biriminiz ve Merkez Bankanız varsa ekonomi yavaşladığında faizleri düşürürsünüz. Böylece insanlar kredi çekip daha çok yatırım yaparlar veya kredi çekip daha çok tüketim yaparlar. Gene para basarak kendi paranızı devalüe edebilir. Böylece yurt dışı pazarlarında rekabetçi avantaj elde edebilirsiniz. Mesela dış ticaret açığı veren bir ülke kendi parasını değersizleştirerek daha ucuza daha çok satacağı için ihracatını artırırken kendi vatandaşlarının yurt dışı mallarını alması zorlaşacağı için ithalatını da azaltmış olur. Gene kamunun iç borçları enflasyon yaratarak eritilebilir. Enflasyon yükseldi, faiz arttırır. İşsizlik yükseldi, faiz düşür. Bu tarz hamlelerin hepsini eğer kendi Merkez Bankanız varsa ve özgürce para basabiliyorsanız yapabilir hale geliyorsunuz. Euro'ya geçtiğinizde ise bu avantajların hepsi gidiyor. En basitinden Alman ekonomisinin ihtiyacı olan şey ile Bulgar ekonomisinin ihtiyacı olan şey aynı olmayabilir. Hemen bir örnek verelim. Almanya'da ekonomi fazla ısınmıştır, enflasyon vardır. Bulgaristan'da ise aynı anda ekonomik bir durgunluk vardır. Böyle bir durumda Avrupa Merkez Bankası çok yüksek ihtimalle Almanya'nın ihtiyaçlarını gözetir ve faizleri arttırır. Bu da zaten durgun olan Bulgaristan ekonomisini iyice zor bir duruma sokar. Veya siz bir dış ticaret açığı durumunda artık eliniz kolunuz bağlı bir şekilde oturmak zorunda kalırsınız. Çünkü kendi para biriminizin değeriyle oynayamıyorsunuz, çünkü kendi para biriminiz yok. Ya bu örnekler uzatılır tabii ama asıl kritik nokta şu. Bulgaristan zaten Leva'yı Euro'ya bağlı bir şekilde kullanıyor ki. Yani bu avantajlardan zaten yararlanamıyorlar. Eğer biz Türkiye'nin Euro'ya geçmesinden bahsediyor olsaydık bunların hepsi geçerli olacaktı ama Bulgaristan için geçerli değil. Dezavantajları epey saydık, biraz da avantajları sayayım. Euro'ya geçtiğinizde artık çok daha ucuza borçlanabilmeye başlıyorsunuz. Kur dalgalanması gibi riskler artık ortadan kalktığı için diğer AB üyesi ülkelerdeki sermaye size gelmeye artık daha istekli oluyor. Zaten ticaretin çoğunu Avrupa Birliği üyesi ülkelerle yapan Bulgaristan için kur çevirme zahmetinden ve ufak maliyetlerden kurtulmuş oluyorsunuz. Ne bileyim Bulgaristan'a gelecek turist için veya Avrupa'ya gidecek Bulgar için hayat daha bir entegre olmuş oluyor. En basitinden daha rahat fiyat karşılaştırması yapabilir hale geliyorsunuz. Peki diyeceksiniz ki Bulgaristan zaten fiilen Euro kullanıyor gibi. Yıllardır Leva'yı sabitlemişler. O zaman neden halk Leva'nın yerine Euro'nun almasına bu kadar karşı durumda? Burada en çok korkulan şey yuvarlama etkisi. Şu an 1 Euro 1.96 Leva'ya sabitli. Ve gene şu anda bu kurdan hesaplanarak hem Euro hem Leva etiketler ürünlerin üstünde duruyor. Yani mesela 1 Leva'lık bir ekmek 0.51 Euro ediyor. Şimdi çok yüksek ihtimalle 1 Ocak'tan sonra Leva tedavülden kalktığında o ekmek 0.51 Euro'ya değil de 0.50 Euro'ya satılacak. Hayatın gerçekleri yani kimse küsurat sevmez. İnsanların burada korktukları şey bu yuvarlamaların aşağı doğru değil de yukarıya doğru olma ihtimali. Mesela 5 Leva'lık bir ürün 2.56 Euro oluyor. Bunu 2.50'ye yuvarlayabilirler, 3'e de yuvarlayabilirler. Özellikle mal satanlar fırsat bu fırsat diyerek ürünlerin fiyatlarını yukarıya yuvarlarlarsa bu bir enflasyon dalgası yaratabilir. Bundan da en çok sabit gerililer etkilenir. Neden? Diyelim ki 600 Leva'lık bir emekli maaşınız var. 1 Ocak sonrası maaşınız tam olarak 306 Euro olarak hesabınıza yatacak. Özellikle emekli maaşından örnek verdim çünkü şu anda Bulgaristan'da yaşayan insanların çoğu yaşlı kişiler. Maaşın tam olarak çevrilecek ama senin 50 Leva'lık market alışverişin 25.57 Euro olması gerekirken belki yuvarlamalardan dolayı 30 Euro olacak. Yani alım gücün düşecek. Vallahi bunun dışında da korkan insanların söylediği şeyler ekonomik bağımsızlığın kaybedileceği ve kendi para politikalarını yapamaz hale gelecekleri. Ben bu korkuları açıkçası yersiz buldum. Çünkü zaten Euro'ya atılan bu çıpadan dolayı bunlar fiilen yapamıyorlar ki. Son olarak da merak edenler için bu geçiş sürecinin teknik detaylarından bahsedeyim. 1 Ocak'a kadar bu ikili etiketler ürünlerin üstünde duracak. Ama ödeme aracı olarak hala Leva kullanılmaya devam edecek. Bunu yapmalarının sebebi az önce bahsettiğimiz bu yuvarlama etkisinin önüne geçmek istemeleri. 1 Ocak gece 12'den itibaren de dijitalde bulunan bütün Levalar sabit kur üzerinden Euro'ya dönüştürülecek. Sabah insanlar uyandığında ve bankamatiğe gittiklerinde artık yalnızca Euro banknot çekebilir halde bulacaklar kendilerine. 1 Şubat'a kadar alışverişte hem Euro hem Leva kullanılabilir halde olacak. Fakat kas yerler para üstü olarak Euro vermek zorunda tutulacaklar. 1 Şubat'tan sonra ise artık ödemelerde Leva kabul edilmeyecek. Fakat sizin elinizde hala Leva bulunuyorsa Haziran'a kadar ticari bankalara gidip bunları Euro'ya dönüştürebileceksiniz. Haziran'dan sonra ise artık ticari bankalar da Leva kabul etmemeye başlayacak. Yalnızca ama yalnızca Bulgaristan Merkez Bankası sonsuza kadar 1 Leva getirdiğinizde size Euro vermeye devam edecek. Yani mesela 30 yıl sonra dedenizden kalma bir Leva bulursanız ve Bulgaristan Merkez Bankası'na bunu götürürseniz yine Euro alabileceksiniz. Ama zaten Şubat'a kadar olan ilk bir aylık süreçte dolaşımdaki Leva'nın birçoğu Euro'ya dönüşmüş olur bence. Artık videonun sonuna geldik. Peki Bulgaristan'ın hikayesi bize ne anlatıyor? Ulusal para birimi gerçekten de bağımsızlığın önemli bir parçası. Ama bağımsız para politikaları yapabiliyorsan bu böyle. Sen zaten 30 yıla yakındır paranı kontrol edemiyorsan, faizi sen belirleyemiyorsan, parayı ne zaman ne kadar basacağını sen belirleyemiyorsan adama sorarlar bağımsızlık bunun neresinde diye yani.
