Vị Thế Xã hội và Vai Trò Xã Hội

[0:00]Mỗi ngày, dù muốn hay không, chúng ta đều đang diễn ở nhà, ở chỗ làm, với bạn bè. Nhưng liệu chúng ta có thực sự hiểu kịch bản và vai diễn của mình trên cái sân khấu khổng lồ gọi là xã hội này không? Hôm nay, chúng ta sẽ cùng nhau vén tấm màn đó lên để tìm hiểu về hai khái niệm cực kỳ quan trọng: vị thế và vai trò xã hội. Nào, để dễ hình dung, có một cách nhìn rất hay thế này. Hãy cứ tưởng tượng rằng toàn bộ xã hội mà chúng ta đang sống là một sân khấu kịch khổng lồ. Và trên sân khấu đó, không ai khác, chính mỗi người trong chúng ta là một diễn viên. Và đương nhiên rồi, giống như mọi vở kịch khác, vở kịch xã hội này cũng có ba yếu tố cốt lõi. Đầu tiên, phải có diễn viên, chính là mỗi cá nhân chúng ta. Tiếp theo, người diễn viên phải có một vị trí được chỉ định trên sân khấu, cái này trong xã hội học gọi là vị thế. Và cuối cùng, quan trọng nhất, họ phải có kịch bản để biết cần làm gì, đó chính là vai trò. Ok, vậy thì hãy bắt đầu với nhân vật trung tâm của vở kịch đã, người diễn viên. Họ là ai và vị trí của họ ở đâu trên sân khấu xã hội này? Đây chính là câu chuyện về cá nhân và vị thế. Trong vở kịch này, người diễn viên hay cá nhân không chỉ đơn thuần là một con người. Chúng ta vừa là sản phẩm của xã hội, nghĩa là được nhào nặn bởi môi trường, giáo dục, văn hóa, nhưng đồng thời chúng ta cũng là những người có quyền năng viết lại kịch bản, thay đổi chính cái sân khấu mà mình đang đứng. Vậy, vị trí của người diễn viên trên sân khấu là gì? À, đó chính là vị thế xã hội. Cứ nghĩ về nó như một chức danh, một cái mắt tỉnh nhé. Nó trả lời cho câu hỏi rất cơ bản: trong xã hội này, anh là ai? Ví dụ như giáo viên, người mẹ hay giám đốc. Và điều thú vị là thế này: không một ai trong chúng ta chỉ có duy nhất một vị thế cả. Cùng một người, buổi sáng có thể là một sinh viên trên giảng đường, buổi chiều là nhân viên trong một quán cà phê và buổi tối lại trở về với vị thế là một người con trong gia đình. Tất cả những vị thế này gộp lại tạo nên cái gọi là tập hợp vị thế của một người. Thế thì những vị thế này đến từ đâu? Liệu có phải tất cả đều do nỗ lực mà có? À, không hẳn. Thực tế thì có hai con đường chính. Một số vị thế được xã hội gán cho chúng ta ngay từ đầu và số còn lại là những gì chúng ta nỗ lực để đạt được. Sự khác biệt ở đây thật sự rất rõ ràng. Vị thế gán cho là những thứ gần như nằm ngoài tầm kiểm soát của chúng ta. Ví dụ như giới tính, chủng tộc hay gia đình mà chúng ta sinh ra. Ngược lại, vị thế đạt được lại là kết quả của sự lựa chọn và nỗ lực. Dù là trở thành bác sĩ, vận động viên hay kể cả là tội phạm, đó đều là những vị thế một người có được thông qua hành động của chính mình. Trong cả một tập hợp vị thế đó, thường sẽ có một vị thế nổi bật hơn hẳn, nó trở thành lăng kính chính mà người khác nhìn vào chúng ta. Đó được gọi là vị thế chủ chốt. Ở nhiều xã hội, nghề nghiệp như bác sĩ hay giáo sư thường chính là vị thế chủ chốt. Nó định hình gần như toàn bộ danh tính và cách người khác đối xử với họ. Được rồi, vậy là chúng ta đã có vị trí trên sân khấu rồi nhé. Nhưng mà, một người diễn viên chỉ đứng yên ở vị trí của mình thôi thì chưa đủ. Họ cần có kịch bản. Và đây là lúc chúng ta nói về vai trò, khía cạnh động của vở kịch là lúc chúng ta phải thực sự hành động. Nếu vị thế trả lời câu hỏi anh là ai thì vai trò sẽ trả lời câu hỏi anh phải làm gì. Vai trò chính là kịch bản đi kèm với mỗi vị thế. Nó là một bộ các quy tắc, các kỳ vọng về hành vi mà xã hội đặt ra cho chúng ta khi ở vị trí đó. Đây có một cách cực kỳ đơn giản để nhớ nhé. Sinh viên là vị thế, nó là một danh từ. Nhưng việc đi học, làm bài tập, thi cử, đó là vai trò, chúng là những động từ. Một cách ngắn gọn, vị thế là vị trí, vai trò là màn trình diễn, một cái là ai, một cái là làm gì. Nhưng mà, cuộc sống thực thì không phải lúc nào cũng đơn giản và rành mạch như trên giấy. Đôi khi các kịch bản xã hội này lại mâu thuẫn với nhau và đó là lúc vở kịch đầy căng thẳng trong đời thực bắt đầu. Mang cớ tấn đầu tiên đến từ bên trong. Nó được gọi là căng thẳng vai trò. Điểm mấu chốt ở đây cần phải nhớ là sự mâu thuẫn này diễn ra bên trong chỉ một vị thế duy nhất mà thôi. Nó giống như một diễn viên bị giằng xé bởi những giờ thoại trái ngược nhau trong cùng một vai diễn. Một ví dụ kinh điển là vị trí trưởng phòng, vai trò của họ đòi hỏi họ phải vừa là một người đồng nghiệp gần gũi, thân thiện để khích lệ tinh thần cả đội. Nhưng vai trò đó cũng yêu cầu họ phải là một người giám sát thật nghiêm khắc để đảm bảo tiến độ và kỷ luật. Sự giằng xé nội tâm giữa việc phải thân thiện và phải nghiêm khắc này chính xác là căng thẳng vai trò. Tiếp theo, chúng ta đến với một cấp độ kịch tính cao hơn, xung đột vai trò. Lần này, sự căng thẳng không đến từ bên trong một vai nữa mà là sự va chạm nảy lửa giữa các kỳ vọng của hai hoặc nhiều vị thế hoàn toàn khác nhau mà một người đang nắm giữ. Để hình dung rõ nhất về xung đột vai trò, hãy cùng xem một kịch bản vô cùng éo le. Nhân vật chính của chúng ta nắm giữ hai vị thế cực kỳ quan trọng. Cô ấy vừa là một người mẹ và cũng là một bác sĩ phẫu thuật. Và đây là lúc xung đột bùng nổ. Đúng lúc đứa con ở nhà đang ốm rất nặng, rất cần mẹ ở bên, đó là kịch bản của vai trò người mẹ. Thì chuông điện thoại reo, bệnh viện gọi có một ca cấp cứu nguy kịch đến tính mạng, đó là kịch bản của vai trò bác sĩ. Cô ấy không thể ở hai nơi cùng một lúc được. Kịch bản của hai vai diễn này đang đối đầu trực diện. Đấy, đó chính là bản chất của xung đột vai trò. Vậy thì, sau khi đã đi qua hết các khái niệm từ diễn viên, vị trí cho đến kịch bản, bài học cốt lõi mà chúng ta có thể rút ra từ vở kịch xã hội này là gì? Nhà nhân học Ralph Linton đã đúc kết toàn bộ ý tưởng này trong một câu nói kinh điển. Nó phân biệt một cách hoàn hảo giữa việc là ai và việc làm gì. Chúng ta chiếm giữ một vị thế, nó giống như một chức danh. Nhưng chúng ta phải diễn một vai trò, nó giống như một kịch bản phải thực hiện. Vậy, hãy tóm gọn lại toàn bộ vở kịch này một lần cuối nhé. Chúng ta có vị thế, đó là phần tĩnh là vị trí. Chúng ta có vai trò, đó là phần động là kịch bản. Và ở chính giữa là cá nhân, người diễn viên, người kết nối vị trí và kịch bản lại với nhau và thổi hồn cho chúng trên sân khấu cuộc đời. Và điều này dẫn chúng ta đến câu hỏi cuối cùng, một câu hỏi dành cho chính mỗi người chúng ta. Khi đã hiểu rõ hơn về những kịch bản mà xã hội đã viết sẵn, mỗi người sẽ lựa chọn diễn vai diễn của mình trên sân khấu cuộc đời này như thế nào?