[0:04]Atom bombasının necə işləməsi barəsində danışmazdan əvvəl, atomun özü ilə tanış olaq.
[0:14]Hər bir maddə bildiyiniz kimi molekullardan ibarətdir. Molekullar isə atomlardan ibarətdir. Hər bir atomun nüvəsi proton və neytronlardan ibarətdir. Hər bir maddənin atomunun nüvəsində müəyyən qədər proton olur. Məsələn, dəmirin atomunun nüvəsində 26 proton vardır. Əgər protonların sayı 26 deyilsə, bu artıq dəmir yox, başqa bir maddə olur. Qızılın atomunun nüvəsində isə 79 ədəd proton olur. Çox, çox, çox sadə dildə desək, əgər kimsə dəmirin atomunun nüvəsində olan protonların sayını 26-dan 79-a çatdıra bilsə, dəmiri əsl qızıla çevirə bilər. Eyni elementin nüvəsində neytronların sayı isə müxtəlif miqdarda olur. Bu o deməkdir ki, nüvələrin kütləsi də müxtəlifdir. Eyni elementin müxtəlif kütləsi olan atomları izotoplar adlanır. Atom barəsində daha geniş məlumat əldə etmək istəyirsinizsə, ekranın yuxarı sağ hissəsində açılan düyməyə basın.
[1:27]Deməli, uranın bu cür izotopları bir neçə dənədir. Təbiətdə ən çox yayılmış uran 238-dir. Bu elementin nüvəsində 92 proton və 146 neytron olur. Uran 238 radioaktiv elementdir. Lakin bu elementdən atom bombası hazırlamaq mümkün deyil. Uran filizlərində çox az miqdarda olan uran 235-dən isə nüvə yüklənməsi üçün istifadə edilir. Yəqin ki, siz zənginləşdirilmiş uran və tükəndirilmiş uran terminini eşitmisiniz. Zənginləşdirilmiş uranda uran 235 təbii urandan daha çoxdur. Tükəndirilmiş uranda isə uran 235 təbii urandan daha azdır.
[2:17]Zənginləşdirilmiş urandan digər bir element olan plutonium almaq mümkündür. Plutonium atom bombası hazırlanmasında istifadə edilən əsas elementlərdən biridir. Təbiətdə plutoniuma rast gəlmək demək olar ki, mümkün deyil. Uranın zənginləşdirib, ondan plutonium alınması başqa bir mövzudur. Sizə belə bir mövzu maraqlı olsa, bu barədə video hazırlayaram. Biz isə davam edək.
[2:50]Bəs niyə nüvə bombası partlayır? Məsələ ondadır ki, bəzi ağır nüvələrə neytron düşdükdə onlar parçalanır. Deməli, neytron uran 235-in nüvəsinə düşərək onu bir neçə hissəyə parçalayır. Nüvə parçalananda daha çox neytron nüvədən ayrılaraq azad olur. Təxmin edə bilirsiz, əgər yaxınlıqda eyni elementin nüvəsi olsa nə baş verəcək? Bəli, düz tapdınız, zəncirvari reaksiya baş verəcək. Məsələn, atom reaktorlarında yanacaq kimi istifadə edilən uran 238-in tərkibində olan uran 235 o qədər azdır ki, nüvələrdən parçalanan neytronlar uran 235-in nüvələrinə çırpılmağa çətinlik çəkir. Buna görə də reaktorda partlayış olmur. Lakin bu, reaktorun stabil enerji hasil etməyinə bəs edir. Atom bombasinda isə lazımı kütləsi olan bütöv bir uran 235 parçası olsa, neytronlar uran 235-in nüvəsinə 100% əminliklə çırpılaraq zəncirvari reaksiyanın başlamasına səbəb olacaq. Belə çıxır ki, partlayış üçün lazımi kütləsi olan uran və ya plutonium parçası hazırlansa, bu element o dəqiqə partlayacaq. Xeyr, bu belə deyil. Kritik kütləyə malik olan uran və plutonium parçaları həmən dəqiqə partlamasın deyə, iki parça subkritik kütləni bir-birinə lazımi vaxtda çırpmaq lazımdır. Məsələn, uzaqdan idarə vasitəsilə bir subkritik parçanı o birisi subkritik parçaya çırparaq bombanın hazırlanan kimi öz-özünə partlamasına yox, istənilən vaxtda partladılmasına nail olmaq olar. Müasir atom bombalarında kürəşəkilli plutoniumun üzərinə kiçik partlayıcılar quraşdırırlar. Uzaqdan idarə vasitəsilə bu partlayıcılar eyni vaxtda partladılır. Partlayış plutoniumu hər tərəfdən sıxaraq kritik sıxlığa çatdırır və zəncirvari reaksiya baş verir. Lakin burda dəqiqlik və etibarlılıq vacibdir. Çünki bütün partlayıcı maddələr eyni vaxtda partlamalıdır. Əgər bu partlayıcıların bir hissəsi partlasa, bir hissəsi partlamasa və ya partlayıcılar gecikmələrlə partlasa, heç bir nüvə partlayışı olmayacaq. Plutonium kritik kütləyə qədər sıxılmadan havaya səpələnəcək.
[5:22]Bu şəkil implozion tipli atom bombasının şəklidir. Yombul adı verilmiş implozion tipli bomba Yaponiyada Naqasaki şəhərinin üstündə partladılmışdır.
[6:30]Birinci atom bombası kəşf olunan vaxtdan bir müddət keçdikdən sonra fiziklər hərbiçilərə daha güclü bomba sayılan termo nüvə, başqa adla desək, hidrogen bombası təklif etdilər. Belə çıxır ki, hidrogen plutoniumdan daha güclü partlayır. Hidrogen doğrudan da partlayır, amma plutoniumdan güclü partlamır. Bir sözlə, hidrogen bombasinda adi hidrogen yoxdur. Bu bombada partlayıcı maddə kimi hidrogenin izotopları, deyuterium və tritium istifadə olunur. Atom bombasinda ağır elementlərin nüvələri daha yüngül elementlərin nüvələrinə bölünür. Termonüvə bombasinda isə bu proses əksinə gedir. Yüngül elementlərin nüvələri bir-biri ilə birləşib ağır element nüvələri yaradırlar. Məsələn, deyuterium və tritium nüvələri helium nüvəsi ilə birləşirlər. Bu cür birləşmədən sonra artıq qalan neytron azad uçuşa göndərilir. Bu proses zamanı ayrılan enerji plutonium parçalanması zamanı ayrılan enerjidən dəfələrlə çoxdur. Yeri gəlmişkən, günəşdə də məhz bu cür proses gedir. Lakin nüvələrin bir-birinə birləşməsi prosesi yalnız həddən artıq güclü temperaturda baş verir. Buna görə də bu tipli bombaya termonüvə bombası deyilir. Bəs deyuterium və tritiumu necə məcbur etmək olar ki, onlar bir-biri ilə reaksiyaya getsinlər? Çox sadə bir yolla, hidrogen bombasinda detonator kimi atom bombası istifadə etmək kifayətdir. Xirosimada partladılan atom bombasının TNT ekvivalenti 18 kiloton idi. Lakin ən güclü hidrogen bombasının TNT ekvivalenti 58,6 meqatondur. Ən güclü hidrogen bombasının gücü Xirosimaya atılan atom bombasının gücündən 3255 dəfə çoxdur. Bu şəkildə görsənən göbələk tipli bulud sınaqlar zamanı partladılan ən güclü hidrogen bombası sayılan kral bombasından ayrılan buluddur. Partlayışdan sonra əmələ gələn bulud 67 km hündürlüyə qədər qalxmışdır. Partlayış dalğası isə yer kürəsini üç dəfə dolanmışdır. Belə götürəndə bu cür güclü bomba elə də əlverişli silah deyil. Çünki bu bombanın istifadəsi zamanı nüvə bombası partladılan yerdə hərbiçilərdən çox adi vətəndaşlar zərər çəkir və ya ölür.
[9:12]Buna görə də fiziklər bombanın gücünü çoxaltmaq əvəzinə nüvə silahlarını zəiflətməyə başladılar. Adi nüvə silahı təyyarə və ya ballistik raket vasitəsilə atıla bilər. Bu zaman hərbi obyektlərdən başqa nüvə bombasının atıldığı yerdə bir neçə kilometrlik ərazidə məhv olur. Lakin zəif balaca nüvə silahlarını artilleriya mərmisinə və ya hava yer tipli raketə yerləşdirib lazım olan hərbi obyektə atmaq olar. Kiçik nüvə silahlarına taktiki nüvə silahı deyilir. Kiçik nüvə silahlarından söz salmışkən, nüvə silahının digər növü olan neytron bombasından da bəhs etməyə dəyər. Neytron bombasinda plutoniumun yükü çox azdır. Əgər hidrogen bombasının əsas üstünlüyü onun çox güclü olmasıdırsa, neytron bombasının əsas üstünlüyü isə başqa bir zərərverici amil sayılan radiasiyadır. Radiasiyanı gücləndirmək üçün neytron bombasinda berillium izotopu vardır. Bu izotop partlayış zamanı çoxlu sayda sürətli neytron verir. Bu bombanı kəşf edən alimlərin ideyasına görə, neytron bombası rəqibin canlı qüvvəsini məhv edir, lakin hərbi texnikanı salamat saxlayır. Praktikada isə bu bomba özünü başqa cür göstərir. Belə ki, şüalanmış texnikanı istifadə etmək mümkün olmur. Bu cür texnikaya yaxın duran insan o saat şüa xəstəliyi qazanır və tez bir zamanda ölür. 1950-ci ildə nüvə silahının digər növünün də layihəsinə başlanılmış, lakin istehsal olunmamışdır. Bu bombanın adı Kobalt bombası idi. Partlayış zamanı neytron axını vasitəsilə şüalanmış kobalt son dərəcə radioaktiv izotopa çevrilir və əraziyə səpələnərək həmən yeri zəhərləyir. Kifayət gücə malik kobalt bombası partlayışı bütün yer kürəsini zəhərləyə bilər. Xoşbəxtlikdən, bu layihə elə layihə olaraq da qalır. Videonu axıra kimi izlədiyiniz üçün sizə təşəkkür edirəm. Əgər videonu bəyəndinizsə, xahiş edirəm, bu videonu sosial şəbəkələrdə paylaşın və bəyən düyməsini basın.
