[0:07]İndi əziz abituriyentlər, burdan sizə bir şeyi çatdırmaq istəyirəm ki, Azərbaycanda ümumi belə bir fikir var ki, bəzi abituriyentlərimizin də avtomatik cəmiyyətdən qidalandığı üçün onlarda da var. Üçüncü dərsimizin adı əslində Azərbaycan 7-4-cü əsrlərdən əhatə eləyir. Bax 7-4-cü əsrlərdə mən qeyd elədiyim kimi orda da üç dənə başlıq var. Skiddiya və əhəmənilərin dövrü. Uşaq ki belə uşağa dərsi verirəm ki, getsin oxusun gəlsin. Gəlir uşaqdan dərs soruşmağa görürəm ki, bir dənə oxuyub gəlibdir. Deyir niyə oxudun? Deyir müəllim siz dediyiniz yer başladım oxumağa. oxudum qurtardım, sonra gördüm ki, Midiyə ayrı başlıqda verilib deyə, Midiyanı oxumadım. Mən də dedim mən tezən Midiyanı keçməliyəm də məcburiyyətdən. Ona görə bu dərsi verəndə deyirəm ki, Atropa dövlətinə qədər nə varsa hamısını oxuyursunuz. 7-4-cü əsrlər Azərbaycan bu üç dənə dövlətin tabeliyində olmuşdu. Gəl birinci skitlərdən danışaq. Skiidlər ümumiyyətlə əvvəllər Azərbaycan ərazisində yaşamırdılar. Onlar deyir massagetlərdən dalaşandan sonra köç eləmişdilər. Bəziləri Qaradəniz sahillərinə köç eləmişdi, bəziləri köç eləmişdi Dərbənd vasitəsilə Azərbaycana. Və gəlib 7-ci əsrin birinci yarısında Kürəraz çaylarının arasında, sonra da həm də Manna dövlətinin şimal-qərb ərazilərində bir əhatə eləyən dövlət yaratmışdılar. Deməli, bu skitlərlə bərabər biz Kimmer tayfalarından da danışmalıyıq. Kimmer tayfalarının Azərbaycana köçü 7-ci əsrdir. Onların köçündə bir dənə adamın adı verilibdir. Bizim burda mən bunu qeyd eləyim Tuqdame. Bu Tuqdame haqqında bizə nə məlumat verib? İki dənə məlumat verilib. Biri deyir ki, Aşur hökmdarı Aşurba qarşı müqavilə imzalayır. Bir də kiçik Asiya yürüyüşləri zamanı 7-ci əsrdə ölür. Bu Tuqdame. Bax Tuqdame hökmdarı deyil, a Kimmer tayfasının başçısı. Sadəcə indi bu skit hissəsindən danışıram deyə ora aid eləyirəm. Skit dövlətini kim yaratmışdı desə deyəsən ki, İspakaş. İndi qoy onun adını qeyd eləyim. İspakay. Bax İspaka deyir ki, əvvəl bayaq nə dedim danışdım Axirə mən. Orda dedim ki, Axirə skitlərlə müttəfiq olmuşdu. İspaka deyir Aşer ilə müttəfiq olur və Aşurlara qarşı hücumlar eləyir. Amma sonra deyir skit dövləti ilə Aşur Aşur hökmdarı idi dostluq münasibəti və nigah diplomatiyasından istifadə eləyib müqavilə bağlayır. Ondan sonra artıq skitlərlə onların arasındakı şeyə elə bil ki, düşmənliyə son qoyulur. Yox, bu getmir manaya düzdür, amma o hücum rahat hücum eləyir də qabağında bu kimi düşmən yoxdur axı. Bunun özü də 590-cı ildə süqut eləyibdir. Manna dövlətidir, ümumiyyətlə skit dövlətidir və Urartu dövlətidir. Bunların orta xüsusiyyəti odur ki, 590-da süqut eləyibdir. Və bunların oxşar xüsusiyyəti həm də odur ki, Midia tərəfindən süquta uğradılıb. Bax bayaqdan Manna dövlətindən danışanda mən nə dedim ancaq Aşur hökmdarı Urartunu məğlub elədi. Uşaq o qədər deyirsən ki, uşaqdan soruşursan ki, Urartu dövlətini hansı dövlət süquta uğratdı? Deyir Aşurya. Deyirəm niyə? Deyir müəllim, elə demirsiniz ancaq birinci Rusa belə, belə, elə. Deyirəm nə olsun bala, o zəiflətdi, amma süquta uğratmadı. Sonra Midia tərəfindən 590-cı ildə süquta uğradıldı. Deməli, skit, Manna və Urartun oxşar xüsusiyyəti, eradan əvvəl 590-cı ildə Midia dövləti tərəfindən süquta uğradılmaq idi. Bura başa düşüldü? Skitlər bu qədərdir. Bitti. Skit qurtardı. Midia, Midia ortadır. Orta həftədir. Bax Midiya da bizə üç dənə hökmdar adı verilir. Birincisi növbədə biz danışanda danışırıq Kaştaridən. Kaştari deyir eradan əvvəl 673-cü ildə həm Aşerin dəstəyi ilə, həm də skitlərin dəstəyi ilə Aşurlara qarşı üsyan eləyir. Və bu üsyanın nəticəsində Midia dövləti müstəqil olur.
[4:10]Bəli. 672-də yarandı Midia dövləti. Kim yaratdı? Kaştari. Bax Kaştari ilə Kiaksarın adını qarışdırma. Kaştari özü 672-dən 653-ə qədər hakimiyyətdə olubdur. Deyir 653-cü ildə Midia hökmdarı Kaştari skitlərlə mübarizədə öldürülür. Və ondan sonra, bax indi bir dənə Əvvəl dost idilər. Sonra deyir skitlərin hücum eləyir Midianı tabe eləyir özünə. Bax indi mən Kaştarinin ilin bura qeyd eləyirəm. Ora sıx yazmışam deyə eradan əvvəl 653-625-ə qədər. 28 il müddətində Midia dövlətin skitlər idarə eləyir. İndi səndən soruşa bilər ki, skitlərlə döyüşdə öldürülən Midia hökmdarı kim idi? Kaştari idi. Skitlərin ağalığına son qoyan Midia hökmdarı kim idi? Bu Kiaksari idi. 625-də son qoyur. Gəlir hakimiyyətə. Kiaksarın dövründə dövlət güclənir. Orduda islahat keçirir, nizamlı ordu yaradır. Eyni zamanda onun dövründə o nizamlı ordunu deyir skit ordusunun nümunəsində yaradır da. Oxçulara və şeyə atlara suvarilərə üstünlük verir. Eyni zamanda başlayır o ətrafındakı əyanlarla mübarizə aparıb qonşu dövlətlərə hücum eləməyə. Bax fikir ver, bu adamın hakimiyyət illərin bir dənə belə ox çəkim, biraz qarışıq oldu, amma eybi yox. Eradan əvvəl 625-585. Bunun hakimiyyətini bilməliyik. Niyə? Görürsən bunun hakimiyyətinin dövrünə nələr düşüb? Birinci növbədə, Kiaksar Babil dövləti ilə müttəfiq olub, 612-ci ildə Aşurun Ninevia şəhərini tutub, paytaxtını tutub, bu bir. İki Kiaksarın dövründə 605-ci ildə Aşur dövləti süquta uğrayıb. Deməli Aşur dövlətini hansı dövlət süquta uğratdı? Midia dövləti. Bu Manna ilə oxşardır. Skitlə, Urartu ilə oxşar xüsusiyyət odur ki, Midia tərəfindən süquta uğradılıbdır. Sonra Kiaksarın dövründə 590-cı ildə skit süquta uğradılıb.
[6:29]Nə? İki dənə yox, dörd dənə. Bax Aşuru süquta uğratdı 605-də. 590-da skit, Manna, Urartu dörd oldu mu? Deməli, onların hamısı bunun dövründə süquta uğradılıbdır deyə, bunu biz yaddaşda saxlamalıyıq.
[6:45]Bizi aldada bilər də. Manna dövlətini süquta uğratmışdı Midia hökmdarı Kaştari. Bu səhvdir. Midia hökmdarı Kiaksar olmalıdır düzgün cavab. Başa düşdünmü? Sonra özü də 585-də getdi, başını qoydu yerə. Ondan sonra Astiaq gəlir. Bu elə bil ki, bu dövlətin son hökmdarı olur. Hakimiyyətdə olur eradan əvvəl 585-dən 550-yə qədər. Deyir Astiaqın dövründə artıq işğalçı yürüyüşləri dayandırır. Zərdüş şahinləri maqlara, onlar zərdüş şahinlərinə maq deyirdilər. Bu maqlardan dostluq eləyir. Maqlarda müharibəni pis deyirdilər. Dostluq, mehribanlıq olsun, yeyək, içək deyirdilər. Bu Midia dövlətinin əyanlarının çoxu da hərbə əyanlar idi də. Onlar da ancaq döyüşmək istəyirdilər ki, bir qazanc götürsünlər də o dövrdə. Bu da döyüş eləmir, əsəbləşirlər axı ki, bu nədir? Deyir molla olub getdi, bizə də döyüş lazımdır da. Və ondan sonra Astiaqa qarşı sui-qəsdlər planlayırlar. Və bu sui-qəstlərin biri Astiaqın nəvəsi, qadının adı da var idi orda. Mandana. Qızının adı səhv eləmirəmsə. Mandananın, bax Mandana Astiaqın qızıdır. Mandananın oğlu ikinci Kir gəlir yavaş-yavaş gəlir. İkinci Kir, yəni nəvəsi Astiaqa qarşı üsyan qaldırır. Bax burda bir neçə dənə vacib məqamı sənə bildirim ki, diqqətində saxla. Midia dövlətini süquta uğratmışdı Əhəməni dövləti səhvdir. Çünki Əhəməni dövləti Midianın süqutundan sonra yaranmışdı. Başa düşdün? Bax burda bəzi o kimi şeylər var ki, o Atropatenada da var ha. Orda diqqətli olmaq lazımdır. Nə? Midia dövlətini süquta uğratmışdı Əhəməni hökmdarı ikinci Kir səhvdir. Hökmdar deyil idi. İkinci Kir idi sadəcə. Əslində heç ikinci Kir də deyil idi, sadəcə Kir idi. Çünki ikinci sülalə hakimiyyətə gəldiyi zaman hesablanır. Bu sadəcə Kir idi. Bəli, tarixdə Kir. Sadəcə hökmdarlıq tituluna görə deyirəm də. Və 550-ci ildə yekunda Midia dövləti süquta uğradı. Sui-qəst. İkinci Kir. Bəli, ikinci Kir Midia dövlətini süquta uğratdı. Bax Midia, Manna, Urartu bir dənə də skitlər. Oxşar xüsusiyyəti altıncı əsrdə süqut eləməkdir. Bax bu da 590 altıncı əsrdir, Manna da 590 altıncı əsrdir, Urartu da eyni şeydir. Bu da 550 altıncı əsrdə süqut eləyibdir. İndi keçirəm Əhəməni dövlətinə. İkinci Kir buranı süquta uğradandan sonra gedib Əhəməni dövlətini yaradır. Bu Əhəməni dövlətini əvvəl Kir 550-330, 220 il. Uşağın çoxu Əhəməni dövlətinin il ilə ikinci Kirin hakimiyyətini qarışdırır. İkinci Kir yazılmır, ikinci Kir eradan əvvəl 550-530. Bu 20 il hakimiyyətdə olubdur. Bax ikinci Kirin hakimiyyəti dövründə deyir dövlətin ərazisi genişlənir. Hindistandan Misirə qədər geniş əraziləri əhatə eləyir. Sonra Massagetlərin üstünə hücum eləyir. Və ikinci Kir bu dövləti genişləndirir, getdi Massaget tayfaları ilə toqquşmaya. Massagetlərin məşhur bir dənə hökmdarı var, Tomris. Türk qadın. Bu ikinci Kir birinci Massagetlərlə müharibə eləməzdən əvvəl fikirləşdi ki, mən nətər eləyim ki, müharibəsiz bunları tabe eləyib özümə. Birinci göndərdi Tomrisə bir nə deyim, elçi ki, gəl ailə quraq. Bəs biz əslində məqsədi odur ki, bunun dövlətin ərazisini işğal eləsinlər də. Tomris deyir ki, ayıbdır. Mənim sənin boyda oğlum var. Mənə bu yaşda yaraşmaz evlənmək. Bu da qayıdır deyir ki, oğlun imkan vermirsə, mən oğlunu aradan götürüm, ailə quraq. Və döyüşdə ikinci Kir Massaget hökmdarı Tomrisin oğlunu öldürür.
[11:04]Özün başı dönür. Tomris də deyir ki, ikinci Kirin başını gətirin mənə. Döyüş olur, Tomrisin ordusu ilə ikinci Kirin ordusu arasında. Yekunda Tomris qalib gəlir. 530-da olur o döyüş. İkinci Kir öldürürlər. Və gedir bu da başını kəsir, bir dənə qanla dolu bir kaset yer qoyulur. Deyir ki, al iç. İkinci Kirin başını. İkinci Kirin başını qoyulur də. Deyir al iç. Özün camaata göstərir. Ondan sonra bir də ki, Əhəmənilərdə üsyan olur, 522-də Qamata üsyanı olur. Bu adam üsyan eləyir, Əhəməni dövlətinin hakimiyyətin ərazisində hakimiyyətin əlini alır. Ondan sonra deyir ölkədə bu ümumiyyətlə ikinci Kirdən etibarən farsların hakimiyyəti genişləndirir burda. Amma bu Midialların hakimiyyətini genişləndirir. O hansı əraziləri tutmuşdu? Orda əyanların həm mülkünü müsadirə eləyir, həm də qullarını azad buraxır ki, çıxın gedin. Başa düşdün? Sonra amma bunun hakimiyyətdən salırlar. Ondan sonra hakimiyyətə gəlir birinci Dara. Qalqama. Qamata. Bunun dövründə, bu birinci Daradan söhbət gedir. Birinci Daraın dövründə dövlətin ərazisi lap geniş idi artıq. Hindistanın zadı tutmuşdular. Bu ikinci Kambis var idi, Daradan əvvəl hakimiyyətdə olub 525-də Pedusia döyüşü Misirdən danışanda demişdik. Artıq o Misiri də tutmuşdu. Ölkənin ərazisi çox idi deyə, birinci Dara, bax Daraları qarışdırmaq lazım deyil ha, iki dənə Dara var. Biri var birinci Dara, biri var üçüncü Dara. Birinci Daraın dövründə dövləti 20 dənə satraplığa bölmüşdü. Satrap nə deməkdir? Canişin. Vilayəti idarə eləyən canişinə satrap deyirdilər deyirdilər. Midia da eyni şey var idi. Midia da vilayəti idarə eləyən canişinə satrap deyirdilər deyirdilər. Birinci Daraadan sonra bax uzun müddət sənə məlumat verilmir. Bir dənə sənə bir şey deyim ki, Əhəməni dövlətinin dövründə Azərbaycanın şimalı da Əhəmənilərin tərkibində idi. Amma Midyanın dövründə deyir Azərbaycanın şimalı Midianın tərkibində deyildi. Bu onu göstərir ki, şimalda müstəqil dövlətçilik var idi. Amma məlumatımız yoxdur da hansı dövlət olub, nətər olub. Başa düşdün? Əhəməni hökmdarlarına bax birinci Daradan sonra biz bir də keçirik üçüncü Dara. Artıq süqutdayıq, yekunlaşır. Üçüncü Daraın dövründə ölkəyə Makedoniyalı İskəndər hücum eləyir. Bir neçə ardıcıl silsilə döyüşlər baş verir. Bu döyüşlərin yekununda eradan əvvəl 331-ci ildə məşhur Qavqamela döyüşü yaxud Canzal düzündə deyirlər. Canzal döyüşü də deyirlər də ona. Bu Qavqamela döyüşünü üçüncü Dara məğlub olur, qaçır. Bax indi burda bir dənə də diqqətli olmalı olduğumuz məqam var. Qavqamela döyüşündə üçüncü Daraın qoşununun tərkibində İskəndərə qarşı Atropat iştirak eləmişdi. Bir də Alban, Sak və Kaspi tayfaları döyüşmüşdülər. İndi bir məqam var ki, Qavqamela döyüşündə Albanlar dedim iştirak eləyib, düzdür? Amma bu Albaniya dövlətinə düşmür. Çünki Əhəməni dövlətinin süqutundan sonra Alban dövləti yaranır.
[14:37]Alban tayfasına düşür, dövlətinə düşmür. Burda diqqətli olmalıyıq. Dara görür ki, Qavqamelə məğlub olur, qaçır. Niyə hücum eləyir? Onun tərkibində idi də. İstəsə də, istəməsə də kömək eləməli idi. Məsələn, döyüşdü, Alban tayfaları ordu göndərməli idi də, çünki dövlət döyüşür axı. Sən o dövlətin tərkibindəsən. Və üçüncü Dara qaçır. Bunun adamları gedir üçüncü Daraı tutur, öldürür. Öz adamını öldürür xəyanətlə. Sonra da tullana-tullana gəlir İskəndərin yanına, güya indi kişi fikirləşir ki, İskəndər bunun boynuna medal taxacaq ki, vəssalam halaldır, sən Daraı öldürmüsən. Gəlir durur İskəndərin qabağında. İskəndər baxır-baxır, deyir sən kimsən? Deyir bəs Daraın adamıyam da. *Bess* Səhv eləmirəmsə adamın adı Bess olmalıdır. Deyir ki, heç nə aparın bunu öldürün. Bu da deyir, niyə öldürürsən? Mən sənin düşmənini öldürmüşəm də. Deyir sən əgər öz hökmdarına xəyanət eləyib onu öldürmüsənsə, öz hökmdarına. Mənim kimi yadın balasın kim vur ki, sənin əlində öldürmək. Ona görə sən elə ölsən yaxşıdır. Və yekunda üçüncü Daraın ölümündən sonra burda da qeyd elədiyim kimi 330-da Makedoniyalı İskəndər tərəfindən Əhəməni dövləti süqut eləyir. Əhəməni dövləti süqutə uğrayanda Persepov şəhərinin paytaxtı dağılır. Yox, Misir ondan il əvvəldir. Bu dövlət süqutə uğrayanda nə isə deyirdim. Persepolu dağıdır və orda Avesta, Avesta kitabıdır. Zərdüş dininin müqəddəs kitabı. Dana dərilərinin üzərinə onu yazmışdılar. Şəhəri yandıranda o da yanır. Avesta kitabı yanır. Sonra bunun ərazisini İskəndər öz dövlətinin daxili tərkibinə çevirir də, qatır. Başlayır qovur. Təzə şey gələndə hökumət gələndə köhnə hökuməti qovalayırlar axı. Bu da qovur hamını ki, vəzifədən azad eləyir də Daraın canişini. Yerlər təyin eləyir, yeni sistem qurur. Sonra amma bizim bu Atropat var idi də. Bu Atropatı təzədən vəzifəyə təyin eləyir. Satrap kimi təyin eləyir İskəndər. Atropat Atropatenanı yaradanların adamı idi. Cahil. Onun dövrünə 328-ə bax iki dənə xronologiya var, onu qeyd eləyirəm indi söhbət eləyəcəm. 328-ci ildə İskəndər onu satrap kimi təyin eləyir. Ümumiyyətlə belə deyim ki, ərazini iki yerə bölünür: Kiçik Midia, Böyük Midia. Kiçik Midianı verir Atropata 328-də. Böyük Midianın üzərində saxlayır. Niyə? Çünki burdan həm ticarət yolu keçirdi, həm də ölkənin deyir şərq ərazilərinə əlaqə yaratmaq üçün önəmli yer idi bura. Ona görə buranı nəzarətində saxlayır. Başa düşdün? 327-ci ildə İskəndər Hindistanda olanda İskəndərə qarşı Bari aksiyası adlı adam üsyan qaldırır. Atropat gedir təpəsin əzir Vari aksiyasını. Əlini-qolunu bağlayır. Gətirir İskəndər qabağına səhər ayağının altına qoyur, və sair üsyan eləyir. Bəs səndən soruşsa ki, Atropat niyə belə bir şey eləyir? Özü də istəsə Bari aksiyaya qoşulub İskəndəri devirə bilərdi, düzdür? Atropat fikirləşir ki, İskəndər qayıtsa Bari aksiyasının heyfini bütün əhalidən çıxar. Yəni xalqı cəzalandırar. Ona görə də Bari aksiyasının üsyanını yatırır. Başa düşdün? Bunun bu hərəkəti İskəndərin xoşuna gəlir, vəzifəsini saxlayır. Öz hakimiyyətini gücləndirir, avtomatik Atropat. Amma indi bax burda da bir dənə məqam var. Bu iki dənə hadisə Atropatena dövlətinə düşmür. Tayfa deyil idi. Atropatın özünə aiddir. İnsan kimi, çünki o həm də döyüşçüdür axı. Sonra, hə İskəndərin ölümündən sonra yaradır 321-də. Başa düşdün? Bu qədər.
