[0:00]10 jaar geleden gebeurde er iets wat niemand voor mogelijk had gehouden. Eén van de oudste instituten van Wall Street, Lehman Brothers ging failliet en bloedstollende weken volgden.
[0:11]Op de RTLZ redactie werden de ontwikkelingen millimeter voor millimeter gevolgd. Heel Nederland keek RTLZ. Ik ook. Maar hoe gingen die weken nou eigenlijk bij RTLZ?
[0:23]Wat voor keuzes werden er gemaakt en waarom? Waren redacteuren bang voor een bankrun? Ik vroeg het drie collega's die toen en nu een essentiële rol speelden op de redactie.
[0:35]Wat er in de Verenigde Staten aan de hand was, dat was eigenlijk een een een soort van ramp die zich in slow motion voltrok. Je zag op een gegeven moment dat de huizenmarkt begon te kenteren.
[0:48]Wat niemand voor mogelijk had geacht, namelijk dat huizenprijzen ook naar beneden konden in de VS, dat gebeurde. En ik herinner me dat we nou eind 2006
[1:04]daar ons eigenlijk al mee bezig hielden, ehm zonder eigenlijk goed te kunnen inschatten wat daarvan dan implicaties zouden zijn later hoor.
[1:13]In de zomer van 2007 kwam Bear Sterns in de problemen. En dat was al iets wat eigenlijk heel veel mensen onwaarschijnlijk achten.
[1:21]Eh intussen waren er ook nog problemen bij eh Fannie Mae en Freddie Mac. Dat waren twee grootste Amerikaanse hypotheekinstituten. Their support for the housing market is particularly important
[1:49]Ehm daaruit kon je wel aflezen dat er echt iets aan het veranderen was. Nou en dat leidde uiteindelijk tot de val van Lehman, eh nu precies 10 jaar geleden.
[1:59]Ja, en dat was eigenlijk iets wat helemaal niemand van vermogen had gehouden. Een groot Wall Street instituut dat in één keer ineens stort.
[2:14]Goedenavond. Het kon eigenlijk niet gebeuren, zei iedereen, maar het gebeurde toch.
[2:19]Gigantische Amerikaanse banken worden in één klap van de kaart geveegd.
[2:23]Lehman Brothers, één van de oudste en meest gerenommeerde banken van Wall Street is failliet.
[2:30]In de jacht op steeds meer winst zijn er onverantwoorde risico's genomen en ineens is de 158 jaar oude bank gevloerd.
[2:42]Het waren sowieso bizar hectische dagen toen. Eh de gebeurtenissen overvielen je de hele tijd.
[2:49]Maar ja, we beseften wel allemaal dit is echt bijzonder. Een bank die zo oud is, zo'n instituut, eh ja, dat als die omvalt, dan is er wel wat gaande.
[2:58]De sfeer op de redactie was eigenlijk eentje van ehm eh we maken een grote ramp van dichtbij mee. Ik denk overigens dat niemand op het moment dat het gebeurde eh ook de gevolgen hiervan kan overzien, maar we wisten wel dat dit groot was.
[3:14]En dat dit eh in ieder geval implicaties had voor eh wat er op de financiële markten allemaal gebeurde. Je zag dat aandelenmarkten hard naar beneden gingen. Vooral financiële fondsen gingen hard naar beneden.
[3:24]Maar hoe groot die problemen dan precies waren, dat wisten we op dag één eigenlijk nog niet.
[3:28]Ja, Koop, is het mogelijk om een inschatting te maken hoe hard onder andere de Nederlandse financials eh Hè, Egon ING Fortis geraakt worden hierdoor?
[3:36]Nou ja, dat is dat is toch wel moeilijk. Dan moet je precies weten wat ze in huis hebben, qua schuldpapier, dus leningen van Lehman Brothers. Nou ja, die die leningen die zitten overal verspreid.
[3:45]Dus ja, je kunt eh je kan het Gokwagen, maar in ieder geval worden ze natuurlijk, ja, je hebt natuurlijk toch een een een soort eh olievlek effect, want het zijn eh de bankieren allemaal bij elkaar.
[3:55]Die financiële instellingen zijn natuurlijk heel erg nauw verweven. En het is natuurlijk ook niet goed voor de reputatie alleen al. Dus vandaar Fortis, Egon, je noemde ze al net op ING. 7% onderuit. Dus vooral financiële instellingen weer onderuit.
[4:06]Maar men maakt zich natuurlijk ook zorgen. Kijk, Lehman Brothers hield ook redelijk vol dat het nog redelijk goed ging daar. Toen ja, totdat ze niet anders kunnen. Dus je je vraagt je toch af welke bank is de volgende?
[4:15]Ja, en dan kan het ook natuurlijk een Europese bank zijn. Dus eh het is inderdaad weer een behoorlijk zwarte dag vooral voor de financiële instelling.
[4:28]Nou, het was wel even heel spannend of het over zou slaan naar Nederland, maar daar waren we niet allemaal van overtuigd. We waren dus heel hard aan het uitzoeken, wat waren de tegenpartijen van Lehman Brothers? Hoeveel had bijvoorbeeld de ABP hè, staan bij Lehman Brothers? Dat soort rekensommetjes maakte we wel allemaal.
[4:43]Maar ook omdat derivaten waren, die zie je dus niet op de balans terug. Dan was het heel moeilijk in te schatten. Dus uiteraard was er besmettingsgevaar, maar dat het zo ver zou gaan als in 2009,
[4:55]dat hadden we ook weer niet zien aankomen. was Niemand in Nederland, geen journalist eh maar eigenlijk ook geen econoom, zelfs geen bankdirecteuren voor zover je het spreken krijgt die goed kon uitleggen eh of überhaupt snapte
[5:09]wat er gaande was en waar dit heen zou gaan. Jacob, praat erover verder over de situatie met Arnoud Boot, hoogleraar financiële markten. Ehm hoe schat u de gebeurtenissen in, meneer Boot?
[5:17]Nou, het is eh het zijn eh toch ongekende omstandigheden. Eh het is toch weer een buitengewoon actief weekend eh geweest. Eh de hoop is, de hoop is dat eh het eh wegnemen van de rotte appels en het het overlaat nemen van de rotte appels door sterke spelers en Bank of America is een sterke speler.
[5:39]Dat dat toch een volgende fase is in het oplossen van de kredietcrisis. Het probleem was namelijk dat heel veel mensen die wij normaal benaderen voor achtergrondinformatie of voor duiding of voor uitleg over economische fenomenen geen idee hadden wat zich afspeelde daar.
[5:50]Soms belde je een hoogleraar en dan kwam je eigenlijk gedurende het gesprek erachter dat die hoogleraar niet verder kwam dan wat er die dag, die ochtend in de krant had gestaan.
[6:03]Ja, dan dan kom je niet echt verder. Ik ik had november 2008 een afscheidsinterview met eh Don Shepherd.
[6:10]Hij was toen de baas van Egon en hij bekende toen voor camera dat hij tot twee maanden daarvoor geen ideeën had wat een CDO was. Zijn bedrijf zat eh behoorlijk in de CDO's en dat was ook de reden waarom Egon uiteindelijk moest aankloppen bij de Nederlandse staat.
[6:22]Deze man was bestuursvoorzitter. Hij wist het gewoon niet. Ik heb studievrienden op dat moment ook die bij de Nederlandse bank werkte en die zei ook gewoon natuurlijk als we gingen borrelen van we hebben geen idee.
[6:33]En dat was ook niet zo raar, want het was een derivatencrisis met name. En derivaten dat zijn over de counter worden die verhandeld bilaterale afspraken die mocht hoefde nog eens op de balans. Die hadden ook geen waardering pas als de koers ging bewegen, kregen die een waardering.
[6:46]En dat was ook de miscalculatie dus bij Lehman Brother. Men had gewoon niet door hoe groot die bank was en hoe belangrijk die bank was voor het financieel bestel. Geen idee waar die stukken zaten en hoe groot schade zou zijn en het besmettingsgevaar.
[6:55]En als het goed is hebben we nu eh verbinding met eh Fortis eh Han de Jong eh econoom van eh Fortis. eh goedemiddag mag ik wel zeggen.
[7:05]Ehm we hebben een aantal Wall Street banken zien omvallen. Nu deze hele grote verzekeraar. Iedereen vraagt zich af wie is de volgende? Ehm is het is het proces is nog niet voorbij.
[7:14]Ehm ja, dat is moeilijk in te schatten, maar je moet eh je moet vermoeden dat dit proces nog niet voorbij is. Er zijn nog een aantal zwakke broeders natuurlijk, zo links en rechts.
[7:23]Ehm eh vooral vooral toch in de Verenigde Staten.
[7:26]Ja, er was in Nederland natuurlijk in die tijd ook wel een idee van ons kan niks gebeuren. Je moet je voorstellen, wij leefden toen in een tijd, dat is nog steeds zo, waarin we ook een structureel tekort hadden eh op de woningmarkt. Huizenprijzen in Nederland, vastgoedprijzen konden niet omlaag. Nou, je moet eens kijken wat er is gebeurd in die crisis. En 20, 30% omlaag gegaan.
[7:46]Banken konden niet omvallen in Nederland. Nou, dat is dus wel gebeurd. Althans, ehm we hebben die banken moeten helpen, anders was het gebeurd.
[7:53]Ehm dus er was ook niet een groot gevoel van urgentie. Aanvankelijk ehm eh dat het ook in Nederland wel eens goed mis zou kunnen gaan.
[8:02]Ja, je had het gevoel van ja, maar dit is zo groot, dit kan niet alleen Amerikaans blijven. Eh maar dat wij alle alle officiële bronnen, ja, die wilden natuurlijk rust bewaren, dus die bleven dat maar benadrukken.
[8:16]En eh ja, duurde dus een paar dagen voordat dat heel de heel snel duidelijk werd dat dat echt anders was.
[8:20]Eh we zijn druk in overleg. Wat wil dat zeggen? Dat wil zeggen dat we druk in overleg zijn. Wanneer weet u meer? Denkt u de beste optie is? Eh ik hoop dat we vanavond eh verder komen in het belang van alle spaarders.
[8:31]Ja, en het belang van alle spaarders eh Wouter Bos die wil eigenlijk daarmee de boel geruststellen hè, zoals de laatste maanden al zo vaak is gebeurd.
[8:38]De overheid heeft keer op keer gezegd, rekeninghouders van Fortis hoeven zich echt geen zorgen te maken. Hun geld staat gewoon veilig wat er ook gebeurt, daar gaan we wel voor zorgen.
[8:47]Nou, tijdens ehm eh met name de spanningen die die eh rond eh rond eh rond Fortis hingen, eh waren we ons wel heel erg bewust van eh welke woorden je moet kiezen om
[9:02]de crisis te beschrijven. Kijk, we zijn journalisten, dus je moet vertellen het is erg en bij deze bank gaat het slecht.
[9:07]We hadden echt het gevoel dat er iets aan het gaande was, iets groots. Ehm maar je wilde het ook niet groter maken dan het is.
[9:14]En vooral niet omdat je ja, je wil geen paniek veroorzaken en dat lag echt op de loer omdat we het we spraken over banken die zouden kunnen omvallen.
[9:22]Je mag heel ver gaan. Wij mogen ik ben eigenlijk bijna nooit teruggefloten hier ook op de redactie. Als journalist mag je gewoon als je het maar gestaafd kan staven met cijfers, kun je heel veel ehm kun je mag je alles zeggen.
[9:33]Op één ding na, er is maar één doodzonde en dat is eigenlijk dat je gaat zeggen dat een bank waarschijnlijk failliet zou gaan. Dat mag je nooit doen, want dan inderdaad vooroorzaak je een een zichzelf versterkend mechanisme. In dat tijdsgewricht konden wij als zender iedere bank om krijgen.
[9:48]Als jij met een cameraman een cameraploeg bij een pinautomaat gaat staan en een verslaggever, hè, dan heb je om 9 uur, nou, het is nog rustig. Om 10 uur is er een rij en om 11 uur is die eh pinautomaat leeg.
[9:57]En eh in dat tijdsgevricht kon je elke bank om krijgen, want een bank is helemaal niet zo sterk. Je hebt maar een hele kleine buffer. Als iets meer mensen hun geld weghalen, valt iedere bank om.
[10:13]Er was geen vertrouwen meer van andere banken in Fortis. betekent dat het het interbancaire geldverkeer wat betreft Fortis totaal was opgedroogd.
[10:23]Eh dat had kunnen betekenen dat als eh eh minister van Financiën Wouter Bos en Noud Wellink in dat bewuste weekend geen oplossing hadden gevonden voor Fortis.
[10:30]met de aanhangend eh ABN Amro dat net Fortis was overgenomen, ehm dan zou dat wel eens kunnen betekenen dat er op maandagochtend om 9 uur, zodra de financiële markten zouden opengaan, geen geld meer beschikbaar was voor mensen die met een pinpas
[10:46]bij hun Fortisbank hadden willen pinnen. En ook niet als ze met die pinpas bij een andere bank hadden willen pinnen. Nou, je kunt je voorstellen wat er gebeurt met mensen die een rekening hebben bij een andere bank op het moment dat zij horen dat Fortis klanten geen geld meer krijgen.
[10:58]Dan krijg je een bankrun en dan dan zijn de rapen gaar. Ehm en daar zijn we echt heel dichtbij geweest.
[11:04]In een nog nooit eerder vertoonde reddingsoperatie neemt de Nederlandse staat ABN Amro en Fortis Nederland over. Dat moest, zegt de premier, anders zou er een rampzalige situatie ontstaan.
[11:14]We leven in een turbulente wereld, waarin sprake is van risico's, van onzekerheden. Het gaat ook om de belangen van de klanten.
[11:21]En dit zien we ook. Kostenoperatie 17 miljard euro.
[11:28]Spaarders liepen weg bij ABN Amro en Fortis. En 45.000 bankmedewerkers zijn ineens ambtenaar.
[11:34]Dit is het nieuws van vrijdag 3 oktober.
[11:46]Goedenavond. Een unieke operatie van de Nederlandse regering en de Nederlandse bank.
[11:50]ABN Amro en Fortis Nederland zijn nu van de Nederlandse staat.
[11:55]Overgenomen voor maar liefst 16,8 miljard euro.
[11:59]Blijkbaar is het Nederlandse financiële systeem de afgelopen week langs de rand van de afgrond gegaan.
[12:05]In de persconferentie ruim een uur geleden had minister Bos het over grote liquiditeitsproblemen voor beide banken. Dat betekent dat ze gewoon geen geld meer hadden.
[12:18]Het moment dat dat Lehman Brothers omviel, ehm wisten we eigenlijk nog niet precies wat het allemaal voor gevolgen zou hebben.
[12:27]Eigenlijk kwam het pas een aantal weken later dat het bij mij echt eh de de koude hart sloeg. Ik herinner me, het was volgens mij begin oktober, eh eh 10 oktober was een vrijdag eh dat ik op de beurs zat.
[12:41]Eh vanaf dat moment gingen koers er echt steenknoed naar beneden. Ik heb nog nooit zoiets gezien. Dat was echt fenomenaal.
[12:48]In Amsterdam bij Roland Koopman om ons even bij te praten over wat er allemaal gebeurt op de beurs. Roland. Ja, het is weer zo'n dag. Het is weer zo'n eh paniekdag. Paniekerige opening.
[12:57]Ik eh zeg het maar een paar keer. We krijgen veel verwijten dat we zo negatief zijn, maar mooier kan ik het echt niet maken. Als de beurs meteen na opening 8% keldert en eh daarmee in dit geval onder de 200 eh 60 punten terechtkomt, 258 zelfs, dan is er sprake van paniek. Punt. Dat kan ik niks moois van maken.
[13:13]Eh in de aanloop eh naar die 10 oktober eh waren koersen ook al hard gedaald, maar dit was gewoon dit dit had alle schijn van capitulatie van eh van aandelenmarkten. het ging echt zo hard dat ik dacht van waar houdt dit op?
[13:26]Ja, ik ik wil ik ik ik probeer echt mijn best te doen om het om het eh niet heel zwart en heel negatief te maken Peter. Het eh maar mooi kan ik het ook niet maken.
[13:35]De dit is eh dit geeft aan ehm dat iedereen naar de uitgang wil, dat eh niemand de koersen meer vertrouwd, dat zelfs gezonde bedrijven eh bedrijven die die die ook in een recessie nog best aardig zouden kunnen boeren, het niet goed doen op de beurs. Alles gaat in de verkoop.
[13:50]En en en en daardoor ja, bij mij paniek. Ik was niet paniek, maar ik dacht wel van dit is echt heel groot en er gebeuren hele hele rare dingen die ook ons kunnen raken.
[14:01]Dus want kijk nou eens naar die bedrijven die in die index staan hè, eh Aholt. Nou, ik weet niet hoe het met jou zit, maar ik ga nog gewoon naar de Albert Heijn en koop daar mijn spullen.
[14:08]Eh dan hebben we Bam, die zie ik hier ook nog steeds overal langs de weg bouwen. ING nou, dat kantoor staat er nog steeds in Zuid-oost. Randstad zet nog steeds mensen uit.
[14:16]Reed Els vier verkoopt nog steeds bladen. Dus is absoluut waar, maar eh en in de in de eh hoe zou ik het zeggen? In de nasleep van de bankencrisis verwachten ehm marktpartijen nu ook economische krimp.
[14:30]En dat wordt nu ook eh ingeprijsd. Op dit moment gaat het misschien dan nog wel goed in bepaalde sectoren. Eh er wordt verwacht dat eh ehm dat de hele economie eh zal leiden, dat bedrijven eh minder of niet meer kunnen investeren, omdat ze geen geld meer kunnen lenen bij de banken, dat de consumenten hand op de knip houden.
[14:47]Ja, die weken die hadden twee gezichten. Enerzijds had je als journalist echt een supertijd.
[14:55]Je kon eh volledig de diepte in. Je krijgt iedereen wilde alles weten van van wat er gaande was. En ondertussen had je als mens had je eh ja, een enorme vertwijfeling.
[15:06]Je zag toen mensen een baan verliezen. Maar ja, ik was ook gewoon net vader geworden. Ik had net een hypotheek en eh je denkt ook ja, als het echt misgaat, hoe ga ik dat allemaal doen?
[15:16]Op een gegeven moment ehm eh in de weken na Lehman Brothers eh beseften we ons hier op de redactie ehm
[15:30]maar ik denk ja ook meer plaatsen in het land dat het wel eens mis zou kunnen gaan. Eh ik heb toen ik heb toen wat extra geld gepint. Ik heb niet mijn hele spaartegoed opgenomen, maar ik herinner me wel dat ik een paar duizend euro heb gepint en die achter de hand heb gehouden met het idee van nou, mocht er morgen geen geld meer uit de pinautomaat komen,
[15:47]dan kan ik in ieder geval de maand nog uitzingen. Ehm want ik hield er wel rekening mee dat dat ook serieus zou kunnen gebeuren.
[15:51]En later bleek ook dat we echt zo dicht daar vandaan zijn geweest. Ja, hier eh hier zat eh een niet na te benoemen eh eh bedrijf in, maar wel een Fortis bedrijf. En ehm dat heb ik eh zorgvuldig verborgen onder de planken van de woonboot waar we in lagen.
[16:08]En dat heeft daar een behoorlijke tijd gelegen eh kan ik stellen tot uiteindelijk heb ik het weer terug naar de bank gebracht.
[16:13]Nou je je als als mens eh ging ik ook wel extra langs de pinautomaat hè, dus ik heb wel extra gepind.
[16:21]Eh je kijkt natuurlijk wel heel erg goed van waar staat het geld? Is zo'n bank te groot om om te vallen, wordt hij gered? Of eh is het een kleine bank?
[16:30]Eh ik werkte ook voor een eh een pensioenfonds en eh ja, toen hebben we toch heel erg gekeken naar de kleinere banken. We hebben ons billen echt wel weggehaald en bij de Rabobank kwam je niet meer binnen. Daar klotste het geld tegen de plinten, zoals eh Bert Brug ging toen zelf ook zei.
[16:43]Wat achteraf een hele onhandige uitspraak was. Maar eh iedereen vluchtte dus naar de grotere banken. Ja, zeker na het omvallen van Lehman Brother kwam dat in een versneld proces.
[16:51]I have myself hundreds of thousands of dollars. Um it hurt everybody. I mean it hurt every single mom and pop across the country.
[17:04]Mijn zus, mijn moeder, familie en vrienden zijn allemaal het schip ingegaan, want ze hadden hun geld in pensioenen en beleggingsfondsen gestopt.
[17:15]Dit heeft in de hele wereld een enorme schokgolf teweeggebracht. De politiek is verdeeld op de miljardeninjectie van ING en zorginstellingen komen nu ook in de problemen door de kredietcrisis.
[17:27]dat Egon zou overwegen om inderdaad aanspraak te maken op het potje van eh Wouter Bos van Financiën.
[17:33]Het wordt steeds duidelijker. Het gaat economisch een stuk minder goed dan we misschien allemaal dachten of hoopte. De grootste onweersbui hangt nu boven Europa.
[17:41]De economie hapert. De zorgen over Italië en Spanje nemen toe nu de economie minder hard groeit.
[17:47]De vrees is dat Italië en Spanje hun schulden niet meer terug kunnen betalen. Ook in de Verenigde Staten stapelen de economische problemen zich op.
[17:55]De werkloosheid is enorm. Bijna 10% en de staatsfinanciën lopen volledig uit de hand. Het vertrouwen in Amerika als economische grootmacht is de laatste tijd ver te zoeken.
[18:09]Er is wel een wereld inderdaad voor Lehman Brothers en na Lehman Brothers.
[18:16]Het lijkt erop dat journalisten wat laat erachter zijn gekomen dat die financiële sector wel heel erg sterk was veranderd in 2008.
[18:25]Het was niet meer de wereld van Jan Kal en A Jaap. Het was de wereld van Rikman Groening en eh en eh het consort. Dat was echt een een andere manier van zaken doen.
[18:35]Een een andere financiële sector. Dat was niet meer de gemoedelijkheid van de polder. Dat was snoeihard internationaal. En met eh eh hele andere eh bakens, een hele andere manier van zaken doen.
[18:47]Dat heeft uiteindelijk ook geleid tot die kredietcrisis. Maar ehm het het het gesprek waarin je een bankier op zijn blauwe ogen kon geloven.
[18:57]Ehm dat was eigenlijk toen al wel weg. En als je nu mij vraagt naar wat is er met mij veranderd, mijn blik ten aanzien van de financiële sector, dan is wel dat ik bankiers nog veel minder geloof dan toen. Ik ben veel cynischer geworden, denk ik.
[19:11]Ik kijk zeker anders naar banken en bankiers, want het is heel duidelijk geworden dat dat niets meer dan een nutsfunctie is. Een bank vervult een basisbehoefte in het economische systeem.
[19:22]Zonder die functie staat alles stil. Maar dat betekent dus ook dat het geen vrij bedrijf is dat echt iets nieuws creëert. Dus bonussen mogen wat mij betreft ook duidelijk niet in bankbedrijven, want je je beheert geld van een ander en je wordt gered als het misgaat.
[19:39]Goedenavond. In één klap 50% meer salaris krijgen. Nou, dat zouden we natuurlijk allemaal wel willen. Ja, en bij ING gebeurt het ook. Althans voor de topman.
[19:48]Ralf Hamers verdiende 2 miljoen euro per jaar. Dat wordt 3 miljoen euro. Er is geen journalist meer te vinden, of het zou een hele slechte moeten zijn, die eh de financiële sector zomaar op de blauwe ogen geloofd.
[20:02]Het is een sector waar heel veel samenkomt, waar hele belangrijke besluiten genomen worden en die die moeten de journalistiek echt super kritisch volgen.
[20:09]Zuid-as is nog steeds een rovershol, dat was het toen ook. Ehm dus in die zin eh we hebben even een een soort van verandering gehad in het eh elan van de de financiële wereld hè, de klant moest centraal.
[20:22]Ja, dat was heel even, maar het is nu weer eh de blik op de einder en eh de klant die staat helemaal niet centraal. Het gaat om aandeelhouderswaarde, om winstmaximalisatie en om eh invloed en macht. Dat is dat is wat op de Zuid-as op dit moment eh eh de koers bepaalt. En eh niet het klantenbelang.
[20:39]Als er ergens een crisis is, dan zie je altijd dat er eh vrij snel de roep komt om maatregelen en niet lang daarna komen die maatregelen ook.
[20:49]En deze crisis heeft tot een enorme eh trits aan maatregelen geleid. En maar voorkom je daarmee een volgende crisis? Ik denk van niet.
[21:02]Want een crisis die begint daar waar je hem niet verwacht en doordat je hem niet verwacht, kan die groeien en doordat je hem niet ziet, groeit hij verder en alleen zo kan een grote crisis ontstaan.
[21:14]De maatregelen die we nu genomen hebben om eh eh een volgende crisis te voorkomen, die zijn allemaal gericht op de vorige crisis.
[21:23]Je kunt je voorstellen, we waren dichtbij de rand van de afgrond en we hebben hekjes gezet voor die rand. Maar als je 5 meter verder gaat lopen, staat er geen enkel hek.
[21:33]Je weet nooit of er voldoende maatregelen genomen zijn om een volgende crisis te voorkomen. Dat weet je pas als die volgende crisis is geweest. Kijk, we weten nu allemaal eh waar het waar de pijn zat in de vorige crisis.
[21:46]Ehm maar de bankenunie in Europa, die is nog lang niet af. Dat betekent dat nog niet in alle delen van Europa eh de de de de de banden tussen banken en overheden eh goed zijn doorgesneden.
[22:00]Ik denk niet dat er opnieuw een vergelijkbare crisis ontstaat, maar je ziet wel dat er risico's zijn in eh in de in de in de markten.
[22:09]En die risico's bestaan onder andere uit het feit dat we nu een schuldenberg hebben die vele malen groter is dan in 2008. Ehm bij een historisch lage rente, dus dat kan betekenen dat er problemen gaan ontstaan bij de herfinanciering van die schulden vroeg of laat als die rente omhoog gaat.
[22:24]Een eh crisis hoort bij het kapitalistische systeem. Dus ja, het gebeurt nog een keer. En het is eigenlijk zo dat die hete aardappel die in de schoot van de banken zat, die is in de schoot van de overheden beland.
[22:35]En de overheden zitten nu met grotere schulden dan ooit. We wisten destijds ook dat er een crisis aan zat te komen.
[22:40]We hadden het al misschien wel anderhalf jaar over de derivatencrisis die een keer zou uitbreken. Maar hoe en waar en op welke manier precies? Dat wist helemaal niemand.
[22:51]Hetzelfde geldt voor de situatie, denk ik, waar we nu zitten. Als je nu kijkt naar aandelenmarkten, dan zie je dat die hier en daar behoorlijk overgewaardeerd zijn. De economie in de Verenigde Staten raakt een beetje
[23:01]nou door zo'n door zijn vaart heen. We zien dat de rentes wereldwijd omhoog gaan en we zien die enorme schuldenberg. Dus je weet dat het vroeg of laat wel eens kan gaan kraken ergens. Maar in welke vorm precies, wat de trigger gaat zijn, wat het uiteindelijke het effect daarvan gaat zijn en hoeverre wij er daar ook gevolgen van gaan voelen.
[23:18]Who knows? Daar kun je je niet op voorbereiden. Daarom konden we ook ons niet voorbereiden op de vorige crisis. We wisten het niet.
